Лектор

За госпоѓиците, феминативите и за етикетите

2012-02-29T23:08:00.010+01:00

Најпрво, извинување што нѐ немаше толку долго. Особено оправдување немаме, освен дека малку приватни, малку професионални обврски нѐ оддалечија од Лектор. Желбата за пишување си беше присутна цело време, а поводот за враќање токму сега (освен тоа што зедов некој ден лански одмор) е текстот „Ме барате за работа или за жена?!“ објавен во денешна „Нова Македонија“ за употребата на термините госпоѓа и госпоѓица и за сексизмот во јазикот.

Пред да почнам со тоа што имам да го кажам - да кажам дека не се сметам себеси за феминистка. Противник сум на дискриминација и етикетирање по секоја основа. Во мојот систем на вредности, луѓето (и мажи и жени) не се занимаваат со докажување ниту на мачизам ниту на феминизам (бидејќи тоа би требало да е надминато уште во некое друго време - иако не е). Наместо тоа, целта им е повисок квалитет на сопствениот живот, процес во кој позитивно се менуваат себеси и околината. Нема подлабоко да навлегувам во идеологии, бидејќи, нели, ова е блог за јазикот.

Тоа што ме испровоцира да ја забришам прашината од блогов се двете јазични прашања опфатени во споменатиот текст - јазичната присила да се открие брачниот статус и употребата на феминативите (именки од женски род што означуваат професија).

Претседателка, и тоа горда

Тоа што повеќе ми го привлече вниманието во текстот отколку главната тема, госпоѓиците, се ставовите изнесени во врска со употребата на феминативите. Една од соговорничките тврди дека употребата на женски род од именките што означуваат професија/функција претставува етикетирање и дискриминација на жената.

Повторно нема да навлегувам во идеологии, но ќе се обидам да го поткрепам својот став, спротивен на овој, со неколку јазични аргументи.

1. Категоријата род во македонскиот јазик разликува машки, женски и среден род, кои се важни синтаксички (од аспект на реченицата) и семантички (од аспект на разликувањето на природниот и на граматичкиот род). Кога таа категорија веќе постои во јазикот, не може да се игнорира и апсурдни се обидите професиите и функциите на лица од женски пол да бидат подведени под општата употреба на машкиот род, типична за јазици што имаат категорија род. Таа употреба е прифатлива само кога зборуваме генерички за професијата или за група што опфаќа лица од двата пола.

Пример:

Функцијата претседател (на што и да е) бара голема одговорност.

Наспроти тоа:

Претседателот Петровски е одговорна личност.

Претседателката Петровска е одговорна личност.

2. Човек не означува маж. Означува суштество од родот хомо сапиенс, без оглед на полот, и ги содржи во себе поимите маж и жена, како што е и на повеќе други јазици. Тоа што е од граматички машки род, веројатно, повеќе го доближува до подмножеството од природен машки род.

Примери:

мак. човек - маж - жена

англ. human - man - woman

рус. человек - мужчина - женщина

...

Во овој контекст, да ја дообјасниме претходната точка. Именките што означуваат професија може да се однесуваат, на пример, на човек-професор (општо на професијата) или професор и професорка (на маж односно жена со таа професија). Кое значење и која форма ќе се употреби, зависи од контекстот.

Можеби поимот човек во минатото се употребувал и во значење маж, но тоа е одамна надминат момент. Впрочем, во стариот јазик и зборот дете се користел да означи само машко дете, женското било девојче. Сега дете означува мало од човек, независно од полот, а во себе ги содржи поимите момче и девојче.

3. За синтаксичките проблеми што се случуваат со избегнувањето на феминативите веќе сме пишувале. Прочитај тука.

Генеричка употреба на именката

Настрана од сексизмот во јазикот, ќе споменам уште една појава поврзана со родот (и со бројот): во голем број случаи генеричката употреба на именките не им е доволно експресивна на зборувачите, па непотребно ги нагласуваат нејзините подмножества.

Пример:

(во стручен текст каде што се зборува општо за пациенти)

Во таков случај пациентот или пациентката треба да биде подложен односно подложена на итна операција.

При таква скршеница или скршеници неопходен е гипс.

Апсолутно нема никаква потреба од посебно нагласување (што е многу чест случај во стручна литература) дека може да станува збор и за машки и за женски пациент, како што нема потреба да се потенцира можноста да има една или повеќе скршеници.

Како што машкиот (граматички) род има генеричко значење што ги опфаќа и машкиот и женскиот пол (природен род), така и броевите еднина и множина може да се однесуваат и на еден конкретен поим и општо на групата означена со поимот.

Пример:

Кучето е најдобар пријател на човекот.

(не значи конкретно куче туку кучињата воопшто)

Уште полошо и погрешно е означување на овие примери на следниов начин:

При таква скршеница(-ици)....; скршеница/ци....; скршеница(и); скршеница/скршеници(-та/-те)...

Пациентот/(-ката)...; пациентот/ката итн.

Госпоѓа или госпоѓица VS господин

Што се однесува на укинувањето на госпоѓиците, на оваа тема немам што многу да додадам на тоа што веќе го кажале авторката и соговорничките во текстот. Накратко - оваа јазична присила е остаток од некое друго време, друга идеологија, застарен систем и нема зошто да продолжи да функционира и во македонскиот јазик. Во ниеден службен документ и во ниедно официјално обраќање не треба да биде важен брачниот статус на жената. Прво затоа што тоа не влијае на нејзините професионални способности или на тоа каква личност е. И второ, затоа што никој не го легитимира според бурмата нејзиниот машки колега.

Тоа што треба да се направи е едниот од овие термини (госпоѓица) да се испрати во историјата, меѓу архаизмите, бидејќи веројатно воведување на трет неутрален (по примерот на англиското неутрално Ms наспрема Miss и Mrs) би барало поголем напор за прифаќање кај зборувачите.

Уште една можност беше посочена од Ели Пешева во коментар на Фејсбук: според протоколот, малолетните се госпоѓици, а полнолетните стануваат госпоѓи независно од брачниот статус. Полнолетството, секако, е подобра варијанта од етикетирање според брачниот статус, но пак останува прашањето зошто има потреба од тоа кога господинот си е господин и на 17 и на 37 и на 77 години.

П.С. Ве молиме, сите јазични прашања поставувајте ги како коментари. Така може да добиете одговор и од други јазичари што го посетуваат блогот, ако ние не сме во можност да ви одговориме. Мејлот е оставен само за контакти за потенцијални ангажмани - не одговараме прашања по мејл

И многу „штедење“ не е на арно

2011-05-23T00:18:00.008+02:00

Јазична економија е термин што означува тенденција луѓето да користат што е можно помалку јазични средства при изразувањето или, пак, повеќе форми да ги подведуваат под една. Во разговорниот јазик тоа многу често поминува сосема природно, но во пишана варијанта може да предизвика и недоразбирања од различен размер. Во пишана форма, но и во говорената, при формални обраќања, всушност секаде освен во разговорниот јазик, јазичната економија не е пожелна.

Ќе наведеме три ситуации во кои „штедењето“ зборови не е прифатливо. Во некои од нив може да пренесеме погрешна смисла, но доволeн е и фактот што на овој начин се снижува стилот на изразувањето.

Забелешка: Бидејќи го употребивме зборот смисла, надвор од денешната тема, ќе ја искористиме пригодата да нагласиме дека ова е единствената точна форма на овој збор во нашиот јазик. Смисол е погрешно и е резултат на хиперкоректност, под влијание на српското смисао. За полесно да запамтиш, сети се дека кај нас се вели мисла (наспроти српското мисао).

1. Јазична економија се случува кога одредени јазични средства треба да се повторат поради тоа што се среќаваат кај два или повеќе зборови во реченицата. Такви се примерите со повторувањето на да-конструкцијата, на формата „се“ во пасивни или повратни конструкции или на кратките заменски форми.

Примери:

Договорено е ситуацијата да се набљудува и следи.

Отстранете ги и исчистете оштетените делови.

Во првиот пример е „заштедено“ да се пред глаголот следи, а во вториот таква е ситуацијата со кратката заменска форма ги по исчистете. Во свеста на зборувачот нема потреба од повторување и доволно е што еднаш се употребени, во случајов пред набљудува, односно по отстранете. Но, не е така. За да бидат јазично исправни овие примери, потребно е повторување на јазичните средства што ги споменавме.

Примери:

Договорено е ситуацијата да се набљудува и да се следи.

Отстранете ги и исчистете ги оштетените делови.

2. Втората ситуација е кога во набројување имаме различни видови именски групи, со придавка и развиени.

Пример:

Таа купи чоколаден сладолед и од ванила.

Во примерот е изоставено повторување на именката сладолед во именската група сладолед од ванила. Причините се истите што веќе ги споменавме, како и решението - наместо да се штеди, да се повтори јазичното средство.

Пример:

Таа купи чоколаден сладолед и сладолед од ванила.

3. Како трета група ќе ги посочиме предлозите, односно нивната употреба/изоставање во реченица во која има набројување. Правилата на македонскиот јазик наложуваат дека во ваковв контекст, потребно е предлогот да се употреби и пред последниот член во низата на набројувањето, иако на зборувачите им е најлесно да не го прават тоа. Ова е особено важно доколку реченицата е покомплексна и содржи повеќе различни низи со набројувања, па ако се изоставени предлозите, може навистина да не се пренесе саканото значење.

Примери:

Минатата година ја помина во патувања, беше во Кина, Австрија и Германија.

Се додава маргарин во садот со смесата и јајцата и млекото во прашокот за шлаг.

Треба:

Минатата година ја помина во патувања, беше во Кина, Австрија и во Германија.

Се додава маргарин во садот со смесата и во јајцата и млекото се додава во прашокот за шлаг.

Во последната реченица со испуштањето на предлозите многу тешко се разбира што е идејата. На пример, во првата варијанта (Се додава маргарин во садот со смесата и јајцата...) излегува дека смесата што се спомнува и јајцата се наоѓаат во еден сад во кој се додава маргарин. Но, тоа што сакавме да го кажеме е дека смесата се наоѓа во еден сад, а јајцата се во друг и во секој од нив се додава маргарин. За да се постигне тоа значење, треба да се употреби втората варијанта од примерот.

Тука дополнително имаме и испуштање на глаголот „се додава“, кој веќе е употребен понапред во реченицата. Сепак, за да си сигурен дека ќе бидеш прецизно разбран, подобро е да не штедиш ниту на глаголот. И, секако, имај предвид, дека во реалниот живот штетата од непрецизното изразување може да биде поголема отколку расипан рецепт.

Приготвува јадење, подготвува испит

2011-05-20T10:18:00.000+02:00

Од досегашната практика, слободно можеме да кажеме дека на глаголот приготвува многу малку му се отстапува место во јазикот, односно за секоја ситуација се користи глаголот подготвува. Една од причините поради која се случува ова е појавата наречена јазична економија, односно тенденцијата на зборувачот да подведе повеќе форми под една, занемарувајќи ги нијансите во значењето.

На пример, храната секогаш се приготвува.

Примери:

Марко знае да приготвува разни специјалитети од месо и зеленчук.

За вечера ќе приготвам пилешко во сос од кари.

Но, и покрај тоа, во рецептите многу почесто се среќава подготовка, наместо приготвување на јадењето.

Глаголот готви, како основен од кој се изведени префиксираните што ги спомнавме, има пошироко значење и освен тоа што секојдневно го употребуваме (готви храна), се среќава и во значење што е поблиско до подготвува, спрема..

Пример:

Тој се готви да тргне на пат.

Тука уште би спомнале и дека глаголот спрема, кој значи врши подготовки и може да се најде во значење на секој од глаголите што претходно ги спомнавме, дел од јазичарите го сметаат за србизам. Нашиот став е дека тоа е последица и остаток од некои минати, пуристички времиња и оти е неосновано исфрлен, а многу присутен кај зборувачите. Очекуваме да го видиме во петтиот том на Толковниот речник, кој треба наскоро да биде објавен.

Ги искрвави панталоните, не искрвари до смрт

2011-05-16T00:37:00.002+02:00

Постов не е наменет за рубриката црна хроника, но сметаме дека треба да ја продискутираме употребата на глаголите крвави и крвари.

Во актуелните речници и во правописот е регистрирана само едната од овие две форми, крвави, додека крвари никаде го нема. Според нас, вториот глагол е еден од оние зборови што се неправедно анатемисани како туѓи (читај: србизми). Нема да навлегуваме во причините зошто некој донел ваква одлука (веројатно еднаш е донесена одлуката, а потоа по автоматизам зборот е изоставан и од поновите изданија).

Направивме кратка (усна) анкета меѓу зборувачи што не се јазичари по струка и нивната перцепција на овие зборови сосема со совпаѓа со нашата. А таа е следнава:

крвави = извалка, измачка со крв

крвари = тече крв

Примери:

Тој падна од велосипед, го повреди коленото и ги искрвави панталоните.

Го искрвави шамивчето, обидувајќи се да го запре крварењето

Застреланиот искрвари до смрт.

Раната уште крвареше, но помалку.

Поентата што сакаме да ја пренесеме е дека би требало и двата глаголи да бидат сосема нормално прифатени во јазикот и јасно да им се разграничи значењето. Аналогно на тоа што беше кажано погоре и глаголската именка крварење би требало да функционира нормално во јазикот.

Заменик-министерката

2011-05-09T10:24:00.000+02:00

Именките во македонскиот јазик што се составени од две именки, и притоа оформуваат нов поим, се пишуваат со цртичка.

заменик-министер

автомобил-бомба

нацрт-план

предлог-закон

пакет-мерки

жиро-сметка

Примери:

Во центарот на градот експлодира автомобил-бомба.

Заменик-министерката присуствуваше на отворањето на саемот.

Усвоени се новите пакет-мерки.

Родот и бројот секогаш се одредуваат според втората именка. Членот, исто така, го добива втората именка. Тука најчесто и настануваат грешките, кога многумина не обрнуваат внимание на тие правила. Па, имаме грешки од типот:

Заменикот-министер зборуваше на прес-конференција.

Или: Заменикот-министерот зборуваше на прес-конференција.

Пакетот-мерки беше усвоен.

Автомобилот-бомба експлодира во центарот на градот.

Примерите треба да гласат:

Заменик-министерот зборуваше на прес-конференција.

Автомобил-бомбата експлодира во центарот на градот.

Пакет-мерките беа усвоени.

Родот, бројот и членот се одредуваат според втората именка затоа што таа претставува центар на новиот збор, а првата именка само го дообјаснува поимот.

Резонанца на дистанца

2011-05-06T01:46:00.003+02:00

Посебен проблем на лекторите, а веројатно и на сите зборувачи, им задаваат именките што завршуваат на суфиксите -ца односно -ција. Не постои усогласен став и сѐ уште е предмет на дискусија дали треба да се употребува, на пример, референца или референција, резонанца или резонанција.

Тоа што може да се каже со сигурност е дека разликите во нивното приспособување на јазичните правила на македонскиот јазик се должат на временскиот период во кој навлегле и на честотата на употреба. Според нивното присуство во современиот јазик сметаме дека е невозможно да се подведат под едно правило, па го предлагаме следново групирање.

1. Во првата група ги вбројуваме именките на -ција што се одамна навлезени и многу фреквентни во јазикот: супстанција, секвенција, валенција (аналогно и преваленција). Тие се прифатени со овој суфикс и неприфатлива е формата со суфиксот -ца (на пример, супстанца).

2. Втората група ќе бидат зборовите што се речиси еднакво присутни во двете форми, со двата суфикси: референца/референција, резонанца/резонанција... Сметаме дека кај нив треба да се дозволат дублетни дорми, без насилно да се исфрла која било од двете.

3. Третата група се зборови што се среќаваат само во формата со суфиксот -ца (иако има обиди да им се наметне суфиксот -ција). Такви се на пример дистанца, инциденца, инстанца... Тука најчесто станува збор за поими што се навлезени во јазикот во релативно поново време или, пак, тогаш кога биле прифатени влегле и останале само во оваа форма (како дистанца). Дополнително, овие зборови и не се толку фреквентни во секојдневната практика, па можеби и затоа потешко го прифаќаат приспособувањето со суфиксот -ција.

За моменталната припадност на некој збор во некоја од овие групи можеме да се ориентираме според речниците. Но, бидејќи јазикот е жива материја, времето и практиката ќе ги искристализираат нештата во поглед на дублетите.

Добредојде

2011-04-29T00:11:00.000+02:00

Луѓето честопати се во некаква недоумица како да напишат некој збор, па дури и да станува збор за наједноставното нешто како поздравите при секојдневната комуникација.

Тука најчесто не станува збор за поздравите од типот:

Добро утро

Добар ден

Добра ноќ

Проблемот настанува во примерите:

Добровечер

Добредојде

Добренајдов

Тие многу често се пишуваат неправилно како:

Добра вечер

Добре дојде

Добро најдов

Во овие примери именката и придавката, односно придавката и глаголот се сраснати во еден збор. Во процесот на сраснување, многу често се случуваат гласовни промени (редување), па токму на тој начин о преминало во е во добредојде и а преминало во о во добровечер.

Препише, пропише, припише

2011-04-18T00:45:00.003+02:00

Интересно е што во свеста на зборувачите една буква/глас може да изгледа безначајна. И покрај тоа што станува збор за зборови што би требало да се добро диференцирани бидејќи немаат ништо заедничко, освен коренот, практиката покажува дека сѐ уште се меша употребата на трите глаголи пропише, препише и припише (односно пропишува, препишува и припишува).

Најчето употребуван е глаголот препише, кој може да се сретне на местото на секој од другите два.

Зад препише (препишува) стојат следниве значења:

- повторно напише гледајќи веќе напишан текст

- со документ остави некому нешто што дотогаш било во негова сопственост

Примери:

Препишуваше на испитот и не го фатија.

Имотот му го препиша на синот.

Во Толковниот речник како едно од значењата е наведено и одреди лек за употреба. Ние сметаме дека во тоа значење треба да се употребува само префиксот про-, односно глаголот пропише, пропишува. Кога побаравме образложение зошто е прифатено ваквото значење, објаснувањето беше дека зборот со тоа значење е евидентиран во огромен ексцерпиран материјал, што значи дека зборувачите го употребуваат како таков.

Многу е јасно дека треба да се има предвид јазичната практика на зборувачите. Но, од друга страна, оваа употреба на препише многу потсетува на поедноставување на формите (односно на јазична економија), односно сведување на повеќе форми на една. Поради тоа, сметаме дека, кога веќе е евидентирано такво значење, наместо да биде објаснето, од него треба да се упатува кон пропише.

Пропише (пропишува), пак, значи:

- одреди лек за употреба

- одреди правило или пропис, издаде законски акт

Примери:

Лекарот му пропиша друга терапија.

Законот пропишува дека пушењето не е дозволено во затворени јавни простории.

Токму поради ваквото толкување на овој глагол, сметаме дека тој е единствениот што треба да се употребува во значење „одредува лек“.

Припише (припишува) значи:

- утврди поврзаност меѓу две нешта

- допише нешто кон друг текст

Примери:

Успехот им го припишаа на упорноста и на напорната работа.

Припиша уште неколку белешки под извештајот.

За жал, во практиката се среќава употреба на препише и во контексти каде што очигледно треба да стои припише.

Воден, кожен, дрвен

2011-04-15T10:27:00.004+02:00

Зад основната форма на некои придавки, меѓу кои и овие од насловот, всушност се кријат два различни збора, јасно, со различно значење. Но, поклопување на формата има само во основната, нечленувана форма во машки род, додека во сите други разликата е очигледна.

кожен, кожниот ............. . . кожен, кожениот

кожна . . ............................ . кожена

кожно ............................ . . . кожено

кожни ............................. . . кожени

Кожен, кожниот е односна придавка и означува нешто што се однесува на кожа, додека кожен, кожениот е материјална придавка и означува нешто направено од кожа.

Примери:

Штетните сончеви зраци може да предизвикаат кожна болест.

Ана си купи кожена чанта.

По таа аналогија воден, водениот означува мокар, влажен, потопен во вода, додека воден, водниот нешто што се однесува на вода (најчесто се употребува во контекст на видови животни и растенија што живеат во вода).

Примери:

Ракавите од џемперот му се водени.

Во езерата има водни змии.

Дрвен, дрвениот значи нешто што е направено од дрво, а дрвен, дрвниот – што се однесува на дрво.

Примери:

Направивме дрвена куќа во дворот.

Дрвната индустрија бележи пораст во изминатава година.

Уште 5 лекторски заповеди

2011-04-11T00:15:00.003+02:00

Јазичните грешки што ги опфаќаме во овој пост не се воопшто помалку важни во споредба со првите пет што ги наведовме пред неколку постови. Напротив, многу се присутни во практиката, а спаѓаат во истата група непростливи пропусти.

1. ВО ПРЕДВИД > ПРЕДВИД

Самиот збор предвид во својата структура веќе го содржи предлогот пред (тука префикс). Конструкцијата во предвид, буквално протолкувана дава бесмислен спој што вели дека нешто се наоѓа и во и пред нечиј вид. Ваквата погрешна употреба се должи на влијанието на српското у обзир.

Пример:

Имај го предвид нашиот договор.

Ќе ги земам предвид вашите забелешки.

Забелешка: Во македонскиот јазик постои и зборот обѕир, кој се пишува со ѕ, а не со з. Притоа, тој поретко се употребува во контексти како српското обзир и македонското предвид, а почесто значи внимание, почит (тој има обѕир кон твојата работа).

2. ВАЉДА > ВЕРОЈАТНО

Ова веројатно е еден од најчесто употребуваните србизми. Нема што посебно да се објаснува. Едноставно, обиди се да го употребуваш што е можно помалку, најдобро воопшто.

Пример:

Ана и Марко јавија дека ќе задоцнат поради сообраќајот. Веројатно ќе стигнат до вечер.

3. ПРИЛИКА > ПРИГОДА, ШАНСА, МОЖНОСТ

Во зависност од контекстот србизмот прилика може да биде заменет со неколку наши зборови. Кога имаш толку избор, зошто да направиш грешка?

Примери:

Ќе го дискутираме тоа во друга пригода.

Нема да имаш друга шанса да ја разрешиш збрката.

Ова беше последна можност да се конкурира за стипендија.

4. ПРИЛИЧНО > МОШНЕ, ВО ГОЛЕМА МЕРА, ДОСТА

Ова логично се надоврзува на претходната точка: како и именката, не е прифатена ни прилошката форма. И за неа имаме неколку замени, зависно од контекстот, од стилот и од желбата на зборувачот. Еден од изразите што ги препорачуваме е описен, всушност, прилошка определба - во голема мера. Другиот можеби звучи архаично, мошне, но немој да имаш предрасуди. Напротив, откако ќе го употребиш неколкупати, може да ти стане и симпатичен. Впрочем, јасно е дека мошне му дава малку повисок стил на јазикот во кој е употребен, така што е јасно дека неговата употреба е посоодветна токму во текст со повисок стил, отколку во муабет со другарите.

Примери:

Патувањето низ Европа беше мошне интересно.

Таа во голема мера го совлада францускиот јазик.

Девојчето доста пораснало од вашата последна посета.

5. СВАТИ, СВАЌА > СФАТИ, СФАЌА

Глаголот што значи разбира се пишува со ф, колку тоа и да ти звучи чудно зашто цел живот те учеле дека се пишува в, а не ф, во вторник, овца, свеќа... Сепак, тука зборуваме за збор, во чиј корен е глаголот фати и нема јазични околности поради кои овој глас би требало некако да се промени.

Пример:

Сосема погрешно ја сфати целата работа.

Забелешка1: Со корен со в се пишуваат зборовите сват, сваќа, сватови, но тие означуваат свадбари, учесници на свадба.

Забелешка2: Не секое ф што се слуша при изговорот преминува во в во пишувана форма. Постојат и други зборови како сфаќа, каде што ф е дел од коренот на зборот: нафта, чаршаф...

В среда, во среда, во средата...

2011-04-08T10:16:00.001+02:00

В среда ќе одиме на пикник.

Во среда одиме на пикник.

Во средата бев на пикник.

Овие три примери навидум не се разликуваат по нешто значајно. Сепак, некогаш може да добиеш или да пренесеш погрешна информација, ако не се придржуваш до некои правила.

Станува збор за правилната употреба на предлогот в/во (варијација на ист предлог), кој има повеќе значења - просторно, временско, за насока итн. (за попрецизно објаснување, провери во Толковниот речник на македонскиот јазик). Во нашиве примери станува збор за временско значење и тука ќе објасниме кога се употребува в, а кога во.

в среда – значи оваа среда

во среда – значи дејството е повторливо и се одвива секоја среда

во средата – минатата среда

Забелешка: Меѓу деновите на неделата, исклучок претставува вторник, бидејќи почнува со иста буква како и предлогот за кој зборуваме, па невозможно е да се употреби в вторник, дури и ако зборуваме само за вторникот што доаѓа. Во тој случај пишуваме во вторник, а разликата во значењето ја постигнуваме со други јазични средства од контекстот. Истото важи за сите зборови што почнуваат на в/ф.

Какво Здружение на лектори ни треба

2011-04-04T00:34:00.003+02:00

Веќе некое време мислиме дека треба да му посветиме пост на Здружението на лектори што беше формирано кон крајот на минатата година и, веројатно, сега е вистинскиот момент. Не критикуваме и не напаѓаме никого ниту, пак, солиме памет, едноставно го споделуваме нашето мислење за патот по кој би требало тоа да се развива. Можеби, некои од идеите ќе им се најдат на раководните лица.

1. Организација од ваков тип е еснафско здужение, кое треба да биде непрофитно и да ги обединува сите лица од професијата. Неговите активности треба да се насочени кон заштита на интересите на луѓето од таа професија и кон подобрување на нивниот статус во општеството. Како? Има повеќе начини, а некои од нив следуваат во продолжение...

2. Прва цел на Здружението на лектори, според нас, би требало да биде подготвување правен документ (измена на Законот за македонски јазик или која и да е соодветна правна форма) со која ќе се обезбеди утврдување минимална цена, под која фирмите нема да имаат легален начин да исплатат хонорар (и да пријават данок на сума помала од минималната). Во моментов лектурата (особено хонорарната) воопшто не е вреднувана, а цените се одредуваат индивидуално.

3. Спречување лекторска дејност да вршат лица што не се лектори, појава што е мошне присутна и што конечно мора да се запре. Повеќе издавачки куќи во земјава на своите изданија наместо вршител на лектура назначуваат вршител на јазична редакција (во 99 отсто од случаите лице што нема сертификат за положен државен лекторски испит). Јазична редакција врши уредникот на изданието, но тоа не значи дека текстот е лекториран. По јазичната редакција, текстот мора да го одобри и лектор со државна лиценца. Има и такви што воопшто немаат никаква назнака во поглед на јазикот и кои мора да бидат санкционирани.

За жал, дури и во некои конкурси на Министерството за култура (институцијата што го спроведува лекторскиот испит), се крши Законот за македонски јазик, па таму каде што се бара лектор стои одвоено со коса црта и роден зборувач. Не треба посебно да се објаснува зошто е апсурд лекторот да се изедначува со роден зборувач. Здружението треба да интервенира против сите слични случаи.

4. Обезбедување повеќе работни места за лекторите. Ова би требало да се спроведе на два начина. Прво, во соработка со јазичните инспектори да се изврши притисок и да се издејствува вработување на лектори во сите јавни установи што во моментов објавуваат нелекторирани материјали (ги има многу). Ако нема доволно работа за лектор со полно работно време во дадена институција, нека се најде модел преку кој еден лектор ќе покрива неколку такви институции. Во втората фаза, истото да продолжи да се спроведува и за приватните фирми, односно да се спречат сите нелекторирани каталози, соопштенија, летоци, плакати... Слична соработка со јазичните инспекции беше најавена, ние би сакале да почувствуваме резултати од реализацијата.

Вториот начин би бил активирање на подзаборавената идеја во училиштата да се раздвојат предметите Македонски јазик и Македонска литература. Во моментов најголемиот дел од наставниците и професорите се со диплома од Македонска книжевност (или Општа и компаративна книжевност). Со раздвојување ќе се отворат цела низа работни места за македонистите, а корист ќе имаат и учениците, зашто нема да им остане огромна дупка во познавањето на сопствениот јазик уште од најмали нозе.

5. Да се отвори форум на официјална веб-страница на здружението или на официјален блог, каде што континуирано ќе се одвиваат дискусии за различни јазични двоумења и проблеми. Големите собири што наложуваат лично присуство да се минимизираат, евентуално да се сведат на еден на годишно ниво. Онлајн-дискусиите се многу поефективни, секој се вклучува тогаш кога има време, текстот е постојано достапен и секој може на него да се навраќа без ограничување. Освен тоа, на тој начин дискусиите ќе бидат достапни и за граѓани што не се лектори по професија, но кои го негуваат својот јазик.

6. Заземање антипуристички став. Тука не е битно што мислиме ние или кој било друг поединец. Неопходно е здружението како организација што ги обединува сите лектори да заземе ваков став, зашто само така ќе ја добие поддршката на зборувачите, кои во лекторите ќе гледаат заштитници на јазикот, а не некои здодевни лица што им ги осакатуваат текстовите, преведувајќи им ги на јазик што реално не го зборуваат. Јазикот не се создава во лабораторија, ниеден речник на светот не ги содржи сите зборови што ги употребуваат зборувачите на еден јазик и јазичарите мора да имаат слух за потребите и за изразот на просечниот зборувач.

7. Здружението мора да биде растоварено од бирократија, а повеќе практично да дејствува. Дополнително, барем во првата фаза од неговата работа, мора да биде растоварено и од крупни проекти. За правење речници (какви било) веќе има соодветни институции, а сите претходно споменати точки им се понеопходни на лекторите и треба да добијат предност во неговата агенда. Печатени списанија (веќе постојат повеќе јазични списанија, но ниедно од нив не е популаризирано надвор од научните кругови, ниту е комерцијално) веројатно се потешко изводлива и помалку рентабилна идеја отколку создавање здрава интернет-страница, која не само што успешно ќе го замени принтот туку во многу нешта и ќе го надмине.

За крај би споменале уште дека засега не сме членови на здружението, од причина што сметаме дека треба да се сложуваме во целост со концептот за да му дадеме некому овластување да зборува и да дејствува во наше име. Штом ќе бидат преземени првите мерки во насоките што ги наведовме (или нека се и други конкретни идеи, но во иста насока), уште веднаш ќе ја пополниме пристапницата за членство.

Големи и мали

2011-03-31T23:35:00.002+02:00

крал

принцеза

папа

министер

директор

генерал

мајор

сер

лорд

мис

Ова се само некои од големиот број титули што постојат во различни општествени уредувања. И секако дека се согласуваме со големината и со значењето на функцијата што ја извршуваат луѓето на кои им се доделени, но... Ниту значењето, ниту големината не се изразуваат со пишување голема буква, барем не во македонскиот јазик. Правилото вели дека сите титули и звања се пишуваат со мала буква.

Пример:

Вработените во фирмата ја напуштија зградата, заедно со Директорот Марко Марковски.

Свечена миса, по повод празникот, ќе одржи Папата Бенедикт Шеснаесетти.

Марија Николовска по вторпат ја освои титулата Мис на Македонија.

Директор, премиер, папа, мис и другите титули што претходно ги спомнавме се општи именки и обично се пишуваат пред името и презимето на тој што ги носи. Нема потреба да се пишуваат со голема буква, како што честопати се практикува. Таа грешка обично настанува од идејата дека штом некој извршува толку голема функција, невозможно е таа да се пишува со мала буква.

Воопшто, следејќи ја јазичната практика, забележуваме дека луѓето што не го познаваат правописот доволно, честопати ги пишуваат со голема буква и обичните општи именки на кои сакаат да им придадат значење.

Точните варијанти на горните примери се следниве:

Вработените во фирмата ја напуштија зградата, заедно со директорот Марко Марковски.

Свечена миса, по повод празникот, ќе одржи папата Бенедикт Шеснаесетти.

Марија Николовска по вторпат ја освои титулата мис на Македонија.

Забелешка1: Титулите премиер и претседател имаат и статус на институции, па во тој случај единствено се пишуваат со голема буква. Но, кога зборуваме општо за претседатели и за премиери, тогаш тие се пишуваат со мала буква.

Примери:

На чело на Владата на Република Македонија се наоѓа Премиерот Никола Груевски.

Вчера претседателите на двете држави имаа средба зад затворени врати.

Забелешка2: И далај лама е титула. Наспроти погрешното мислење дека станува збор за име на врховниот тибетски будистички духовен учител, во кого се реинкарнираат сите наследници на функцијата, далај лама е само титула што ја носи тоа лице (независно од тоа што неговото (поранешно) вистинско име (од времето пред да стане далај лама) никој не го спомнува. Всушност, далај значи океан, а лама потекнува од зборот што значи во тишина. Целата фраза има значење што е најблиску до врховен свештеник. Поради тоа, оваа будистичка титула се пишува со мали букви, исто како што се пишуваат патријарх, папа, оџа...

Петте лекторски заповеди

2011-03-28T02:11:00.004+02:00

Постојат грешки и грешки, некои помалку или повеќе простливи, додека други едноставно не може да се дозволат ниту кај зборувачите, а уште помалку како лекторски пропуст. Правилата што следуваат во продолжение се меѓу оние што не трпат отстапки, петте лекторски „заповеди“. Нивното прекршување го сметаме за лекторски „смртен“ грев.

1. ТАКА ДА > ТАКА ШТО

Во македонскиот јазик не постои сврзникот така да и неговата употреба се должи исклучиво на влијание на српскиот/хрватскиот јазик.

Пример:

Тие заминуваат утре, така што ќе нема време да ве посетат.

2. БИЛО КОЈ > КОЈ БИЛО

Единствениот дозволен збороред кај оваа неопределена заменка (и сите нејзини форми) е овој: прво заменката, а потоа партикулата било. Истото важи за сите неопределени заменски зборови (заменски придавки и прилози): каков било, чиј било, каде било, кога било...

Пример:

Кој било може да ја заврши работата, важно е да биде завршена.

3. ПРЕВЗЕМА > ПРЕЗЕМА

Вметнувањето на гласот/буквата в таму каде што не ѝ е место, не носи никаква корист. Ако глаголот е зема, а префиксот е пре, логичниот резултат е презема. Насилното вметнување на в, се должи повторно на влијание на српскиот/хрватскиот јазик, т.е. на нивното преузети (но таму глаголот е узети), кое кај нас се „помакедончува“ со тоа што У>В. Но, секое у не се претвора во в, а ако мислеше дека тоа е правило, тогаш си во голема заблуда.

Пример:

Се преземаат мерки за итно санирање на дефектот.

Забелешка: Во минато свршено време, формата на глаголот земе е зеде. Значи: презеде мерки, а не презема мерки.

4. ВЗАЕМНО > ЗАЕМНО

Сѐ што беше кажано во точката три, важи и овде (влијанието доаѓа од српското/хрватското узајамно).

Пример:

Тие заемно се почитуваат.

Забелешка: Не постои збор обострано, и покрај тоа што постои форма оба, обата, во контекст на бројот два. Кога сакаш да кажеш дека нешто се одвива/постои на релација меѓу два субјекти, употреби ги зборовите заемно или меѓусебно. Ако, пак, сакаш да кажеш дека нешто важи и за двете страни, употреби го зборот двострано.

5. СЕУШТЕ > СЀ УШТЕ

Се пишува разделено, со надреден знак над сѐ. За ова веќе пишувавме, па можеш да прочиташ тука.

Луј Витон VS „луј витон“

2011-03-25T00:19:00.002+01:00

Сигурно досега сте носеле патики од марката „најки“ или сте јаделе чоколада „сникерс“, но дали сте се запрашале како правилно се пишуваат тие. Едно од интересните прашања и болка на лекторите е пишувањето на имињата на марките и производите што тие ги опфаќаат. Досега при пишувањето на имињата на компаниите што стојат зад овие марки никој не згрешил, а тоa е со голема почетна буква и во наводници, бидејќи главно ги доживуваме како лични имиња.

Примери:

„Ауди“,

„Најки“,

„Марлборо“,

„Луј Витон“,

„Хуго Бос“

Проблем настанува бидејќи многу често имињата на компаниите се идентични со имињата на брендовите. Според Правописот на македонскиот јазик, тие треба да се напишани со мала буква, повторно во наводници.

Пример:

автомобил „ауди“

патики „најки“

цигари „марлборо“

чанта „луј витон“

костум „хуго бос“

Меѓутоа, тука сакаме да нагласиме уште една разлика што, според нас, треба да се земе предвид, а која не е утврдена со правописот. Кога го употребуваме името на брендот, постојат две ситуации. Во првата ги именуваме производите од конкретната марка, како што е дадено во горните примери, и тие треба и понатаму да се пишуваат со мала буква. Во втората, пак, ја именуваме самата марка и сметаме дека во тој случај треба да добие статус на лично име, како што впрочем и се третира кога се заштитува како марка, па оттаму и да се пишува со голема буква. Ова го предлагаме како дополнување на правописот од две причини. Прво, во свеста на зборувачите марката има статус на лично име, додека производот од таа марка веќе станува општа именка. Второ, во сите јазици што нам ни се познати, марката има статус на лично име (какво што реално и е).

Примери:

Купи чанта „луј витон“.

Таа ги обожава чантите на „Луј Витон“.

Компанијата „Луј Витон Моет Хенеси“ ќе се шири на нови пазари.

Во првиот пример зборуваме за предмет што носи одредена етикета. Во вториот пример зборуваме, не за компанијата, туку токму за брендот „Луј Витон“. Третиот пример и воопшто не е спорен, бидејќи тука зборуваме за самата компанија.

Еве и локален пример:

Модната куќа „Беас С“ најавува ревија на новата колекција од брендот „Астибо“.

Во овој пример „Астибо“ е бренд, а не компанија. Нашиот став е дека во ваков случај не би требало името на брендот да е напишано со мала буква, иако постоечкиот правопис вели обратно.

Она што од друга страна ги збунува луѓето е тоа што меѓу марките има лични имиња, кои во овој случај се пишуваат со мала буква, како општи именки. Притоа, тие го означуваат производот, а не личноста што го носи тоа име, ниту компанијата што го произведува.

Ќе го изделиме примерот со физичарот Рентген и апаратот рендген. Бидејќи првото е лично име, дури и не подлежи на правилото за едначење по звучност, како што е случајот со апаратот, чие име е општа именка.

Забелешка: При пишувањето на марките, збороредот е следниов: прво се пишува описот на производот, па името на марката, а не обратно. На пример, правилно е да се каже патики „најки“ или цигари „марлборо“, а не „најки“ патики или „марлборо“ цигари.

Чудна жена беше Вера

2011-03-21T00:07:00.006+01:00

Ни текнува на примеров секогаш кога ќе избришеме вишок на во реченица, особено ако станува збор за некоја конструкција што воопшто не е вообичаено јазично средство за македонскиот јазик. Чуден тип на жена VS чуден тип жена VS чудна жена (беше Вера) - авторските права за овој пример одат кај еден професор од Филолошки. Ако уште не ти е јасно, темата на овој пост е употребата на предлогот на таму каде што не му е местото.

Предлозите се службени зборови, чија функција е да ги дефинираат односите меѓу членовите на реченицата. Во секојдневната практика повеќето од нив може да се сретнат во контексти каде што не треба да се употребуваат. Ова, веројатно, особено важи за предлогот на, кој има повеќе значења и употреби - просторно (на маса), временско значење (на празник), присвојно (книгата е на Ивана)..., но и чисто граматички, како што е на пример во функција на индиректен предмет (ѝ рече на Ивана)... Истовремено, може да биде погрешно употребен на повеќе начини, а овде ќе ги издвоиме трите што се најприсутни.

# Лош превод на туѓи конструкции. Освен влијанието на туѓата конструкција, веројатно голем дел од вината отпаѓа на потребата за поголема експресивност на изразот, која во свеста на зборувачот се добива со употреба на повеќе или подолги јазични средства. Да се вратиме на воведниот пример. Неретко среќаваме конструкции како оваа:

Таа е чуден тип на жена.

Кој било со повеќе од просечни јазични познавања, веднаш ќе ти каже дека станува збор за директно влијание од англиската фраза type of или kind of. Кај нас примерот би звучел, како што веќе кажавме:

Таа беше чудна жена.

Но, во други ситуации, кога треба да се употреби одредницата тип за додатно да се опише нешто, имај предвид дека во таа конструкција нема место за на.

Примери:

тип јадење

тип материјал

тип машина

Во истата група ќе ги вброиме и следниве конструкции:

вид на (животно)

категорија на (акциски филмови)

група на (студенти)

големиот број на (пријавени кандидати)

Во сите нив предлогот на е вишок. Еве како треба да звучат:

Зајакот е вид животно што бара специфични услови за чување во домашна средина како милениче.

Во категоријата акциски филмови победи....

Група студенти од овој факултет ќе заминат на студиски престој во Лондон.

Листата е проширена поради големиот број пријавени кандидати.

# Глаголски именки. За да го објасниме ова, ќе одбереме најпрост пример, но сѐ што ќе биде кажано важи за сите глаголски именки.

Пример:

Секое попладне по еден час ѝ е резервиран за читање книга. (1)

Секое попладне по еден час ѝ е резервиран за читање на книга. (2)

Во читањето книга ужива секое попладне по еден час. (3)

За читањето на книгата одвојува по еден час секое попладне. (4)

За читање на книгата одвојува по еден час секое попладне. (5)

Кога имаме конструкција со глаголска именка и именка врз која се пренесува дејството именувано со глаголската именка, предлогот на се употребува само кога втората именка е членувана. Тоа значи дека меѓу првиот и вториот пример точен е само првиот (1). Примерите, пак, (3), (4) и (5) покажуваат дека членувањето на глаголската именка нема улога во употребата на на, туку само членувањето на именка врз која се пренесува дејството. Сите три примери се точни - за (4) и (5) е и практично невозможна варијанта без предлогот, така што тука нема опасност од грешка, но примерот (3) би бил погрешен кога би бил употребен со на: Во читањето на книга ужива...

Сето ова важи и доколку пред именката што го трпи дејството стои атрибут (придавка):

Секое попладне по еден час ѝ е резервиран за читање интересна книга.

# Директен предмет. Директен предмет (објект) е реченичен член врз кој директно се пренесува дејството означено со глаголот. Тоа „директно“ подразбира дека нема употреба на предлози што ја дообјаснуваат релацијата со глаголот.

Примери:

вози велосипед

чита книга

пее песна

гледа филм

пишува пост

го виде Филип

го нахрани мачето

(во овие примери, велосипед, книга, песна, филм, пост, Филип и мачето имаат функција на директен предмет)

За разлика од директниот, кај индиректниот предмет, дејството од глаголот не преминува директно туку е насочено (или наменето) кон поимот што е именуван со него. Веќе споменавме, граматичката улога на посредник кај индиректниот предмет ја има токму предлогот на:

Примери:

му рече на Филип

ѝ испрати подарок на Ана

(Филип и Ана се во функција на индиректен предмет, а подарок во вториот пример е директен предмет).

Употребата на на со директен предмет, кога станува збор за живо суштество, е присутна низ повеќе (особено западномакедонски) дијалекти, но не е прифатена од нормата (изненадени сме од фреквентноста). Тоа значи дека се погрешни конструкции како:

Го виде на Филип.

Го нахрани на мачето.

Ваквата употреба на директниот предмет претставува балканско влијание. Присутна е во повеќето јазици од романската група (македонскиот јазик трпел влијанија од балканските - романскиот, влашкиот и албанскиот), но кај нив ваквата употреба е сосема регуларна. Ние ќе ја илустрираме оваа појава преку шпанскиот, каде што со предлогот a/al се употребуваат и директниот и индиректниот објект (и тоа без разлика дали станува збор за живо суштество или предмет):

Él vio a Felipe... (го виде - директен)

Él dijo a Felipe... (му кажа - индиректен)

И покрај сите влијанија, македонската норма не го прифаќа ова дијалектно обележје.

Негов или свој

2011-03-18T10:40:00.001+01:00

Влатко го шеташе неговото куче во паркот.

Чие куче всушност шетал Влатко? Вака како што е напишана реченицата излегува дека кучето му припаѓа на некое трето лице, кое нам треба да ни биде познато од контекстот. Реченицата има смисла, на пример, во следнава ситуација:

Иван замина на викенд во Маврово и го остави своето куче кај Влатко. Влатко го шеташе неговото куче во паркот.

Проблемот во врска со присвојната заменска придавка негов (нејзин) и повратната присвојна заменска придавка свој произлегува од нивната неправилна употреба. Многу често се среќава негов таму каде што треба да стои свој. Така, доколку во почетниот пример станува збор за куче што му припаѓа на субјектот (Влатко), реченицата е неправилно напишана, бидејќи на местото на неговото треба да стои повратната заменка своето.

Влатко го шеташе своето куче.

Забелешка: Се греши и при употребата на присвојните заменски придавки за трето лице, односно се употребува формата нивен, иако таа е обележје исклучиво на разговорниот јазик и не е прифатена од нормата. Зборувачите ги буни тоа што формата за трето лице множина, кога предметот е од машки род еднина се поклопува со формата за трето лице множина кога и предметот е во множина.

Примери:

Тој е нивни син. (не: Тој е нивен син.)

Тие се нивни синови.

За да ги разграничиш контекстите во кои се употребуваат овие две различни присвојни заменски придавки, треба да имаш предвид една работа. Повратната заменска придавка (и воопшто кој било збор со повратна функција, без оглед дали е тоа повратната заменка себе или повратен глагол, на пример, се чешла, се мие...) може да се употреби само доколку дејството се враќа врз вршителот. Во однос на присвојните заменски придавки тоа значи дека свое може да биде само нешто што му припаѓа на вршителот на дејството во реченицата. Во тој случај не може да се употреби негов или нејзин, кои пак се употребуваат секогаш кога нештото му припаѓа на некое друго лице, а не на подметот во реченицата. Во однос на повратната заменка себе и на повратните глаголи, тоа значи дека подметот во исто време е и предмет во реченицата, односно вршителот на дејството во исто време го трпи дејството.

Забелешка: Повратната заменка себе, поради експресивност, почесто се јавува во формата себеси, која се пишува слеано - не себе си. Разделено се пишуваат кратките заменски форми за директен и за индиректен објект: себеси се и себеси си.

Примери:

Себеси се виде во неговите очи.

Себеси си рече дека тоа не е вистина.

Интервју со гуруто

2011-03-14T00:38:00.003+01:00

Модното гуру Елизабет Мусмано, која работела како маркетинг-менаџер за повеќе светски дизајнерски имиња, доаѓа во Скопје.

Оваа вест деновиве беше објавена во повеќето домашни медиуми. Настрана што нѐ радува што некој што е светски докажан доаѓа да помогне за да ни пркне модната сцена, вестите што беа објавени на оваа тема повторно нѐ враќаат на некои стари прашања што треба да се одамна апсолвирани.

Станува збор за именките преземени од туѓи јазици, чија форма не се вклопува во јазичниот систем на македонскиот јазик. Такви се, пред сѐ, оние што завршуваат на -у и на -и, а може да означуваат лица или предмети. Проблемот настанува поради тоа што во нашиот јазик именките од машки род најчесто завршуваат на консонант, додека тие од женски род завршуваат на -а (тоа не се единствените групи, но се најголеми - може и од женски род да завршуваат на консонант, како што може и од машки род да завршуваат на -а). Именките од среден род најчесто завршуваат на -е или на -о, додека суфиксите -у и -и ги нема кај именките од домашно потекло). Оттука, како проблематични се јавуваат и туѓите именки што завршуваат на -е и -о што се однесуваат на лица, бидејќи по форма се поблиски до средниот род.

Примери:

гуру (духовен водач и, преносно, воопшто познавач и учител во некоја област)

кули (носач, амал во Индија)

крупие (вработен во коцкарница, лице што има улога на банка, претставник на коцкарницата )

макро (подведувач, сводник)

кубе (полутопчест свод, купола)

интервју (разговор)

жири (комисија)

киви (вид јужно овошје)

бифе (просторија во која се служи лесна храна, кафе, сокови)

цунами (џиновски бран)

такси (вид превозно срество)

Заедничко за првата група примери е што сите се однесуваат на лица. Без оглед дали лицето е од машки или од женски пол, т.е. природен род, во нашиот јазик овие именки се прифатени како именки од машки род. Тоа значи дека воведниот пример би требало да гласи: Модниот гуру Елизабет Мусмано...

Проблемите со нивното вклопување во нашиот јазичен систем произлегуваат токму поради непоклопувањето на граматичката форма со таа што треба да ја имаат според значењето. Најпрво, и покрај тоа што означуваат лица, овие именки ги добиваат членските морфеми вообичаени за средниот род -то, -во, -но (крупието, гуруто). Втора работа се множинските форми, кои ги формираат со суфиксите -а или -ја, кои повторно се вообичаени за средниот род: макроа, крупиеја, гуруа, кулија.

Забелешка: Именките од машки род (вообичаено) формираат множина со суфиксот -и, па постоеја обиди тоа да се наметне и кај овие туѓи именки (макрои, гуруи), но тоа едноставно не профункционира никогаш. Кај именките што завршуваат на -и (без оглед дали се однесуваат на лица или предмети) постои тенденција множинските форми да остануваат исти како еднинските, без суфикс, (две киви, двајца кули...). Ова, сепак, не е прифатено.

Третиот проблем кај овие именки е согласувањето со природниот род, кога се однесуваат на лице од женски пол.

Модниот гуру Елизабет Мусмано, кој(а) работел(а) како маркетинг-менаџер(ка) за повеќе светски дизајнерски имиња, доаѓа во Скопје.

За да си го решиш тој проблем и да избегнеш конструкции како претходнава, треба конечно да го сфатиш значењето на изразот „со свои зборови“. Нема потреба од употреба на туѓи конструкции. Истата содржина може да се искаже на повеќе други поприфатливи начини. Да се навратиме на првиот пример:

Елизабет Мусмано, која работела како маркетинг-менаџерка за повеќе светски дизајнерски имиња и која важи за гуру во светот на модата, доаѓа во Скопје.

Втората група примери означуваат неживи поими и предмети и во нашиот јазик се прифатени како именки од среден род. Бидејќи по форма се блиски до домашните именки од среден род, кај нив не би требало да има проблеми. Ги примаат членските морфеми карактеристични за средниот род (кубето, интервјуто, жирито, кивито, бифето, цунамито, таксито...) и прават множински форми со суфиксите -а и -ја (кубеа, интевјуа, кивија, бифеа, цунамија...).

Грешки се случуваат кога под влијание на некои соседни јазици овие именки се третираат како да се од машки род: мојот интервју, страшниот цунами... Наместо тоа треба: моето интервју, страшното цунами...

Забелешка: Сосема непотребна е формулацијата жири-комисија, бидејќи двата збора го означуваат истото. Тоа значи дека треба да се употреби или само жири или само комисија.

За крај ќе споменеме уште две ситуации од истава тема, иако не се однесуваат на групата именки на -у, -и, -о, -е. Кога употребуваме именки-определби чиј граматички род се разликува од природниот род на лицето во чиј контекст се употребени, согласувањето е граматичко.

Пример:

Пред да се пресели во новиот дом, момчето чувало две кученца.

Големата музичка ѕвезда Лени Кравиц долетала на концертот со сопствен авион.

Погрешно:

Пред да се пресели во новиот дом, момчето чувал две кученца.

(и покрај тоа што зборуваме за лице од машки пол, зборот момче граматички е од среден род)

Големата музичка ѕвезда Лени Кравиц долетал на концертот со сопствен авион.

(повторно, зборуваме за лице од машки пол, но ѕвезда е од граматички женски род)

Кај првиот пример не би требало да има нешто спорно, но доколку не ти се допаѓаат формулации како вториот пример, можеш да ги избегнеш многу лесно.

Пример:

Лени Кравиц, кој важи за голема музичка ѕвезда, долетал на концертот со сопствен авион.

Втората ситуација произлегува од зборот мис, преземен од англискиот јазик, во значење титула на избор за убавина. Проблем нема во примери како следниов:

Ана е избрана за мис на Македонија.

Но, со членување, се добиваат несмасни конструкции:

Мисот на Македонија одлета во Кина.

Избегнување е можно со промена на кострукцијата:

Ана, годинешната мис на Македонија, одлета во Кина.

Во обид да се надминат разликите во природниот и граматичкиот род се прават и конструкции како што е мисица, а кои ние ги прифаќаме бидејќи стилот и контекстот во кои се употребува овој збор сосема го дозволуваат тоа. Секако, секогаш кога има простор (значи кога не зборуваме конкретно за титулата или за името на натпреварот), треба да се употребува и македонскиот збор - убавица.

Шарен свет

2011-03-11T00:05:00.001+01:00

Навидум нема проблеми кога станува збор за пишувањето на имињата на боите како: жолта, бела, зелена, виолетова, портокалова или сина. Но, нашиот шарен свет е обоен во многу повеќе од овие неколку основни бои. Проблемот настанува тогаш кога треба да се означи некоја специфична нијанса.

Примери:

темносин

светлозелен

бледожолт

Зборовите темен, светол или блед се пишуваат слеано со бојата, а причината е што целиот збор означува една боја, т.е. една нијанса.

Во други ситуации, пак, кога се објаснува дека нештото е составено од две бои, во тој случај зборот се пишува со цртичка.

Примери:

црвено-црн

сино-зелен

бело-црвен

Под влијание на англискиот јазик има тенденција да се прифаќаат зборови од англиското говорно подрачје како браон или пинк. Правилно би било доколку за овие бои се употребат кафена и розова (иако можеби пинк и во нашиот јазик полека станува назив за конкретна нијанса на розова). Меѓутоа, има и такви што навлегле во нашиот јазик одамна и си го утврдиле своето место, како окер, беж (или бежова боја), тиркизна и слично.

Кога овие зборови со туѓа форма се поврзуваат со именка се бележат со цртичка.

Примери:

окер-чанта

беж-чевли

Илјада и една ноќ некогаш поминуваат брзо

2011-03-07T01:04:00.003+01:00

Усогласувањето на реченичните членови во однос на категориите лице, род и број, веројатно, е едно од основните синтаксички правила што треба секој да ги знае, но и чест предмет на грешки. За да ги разјасниме нејасните елементи што ги вклучува ова правило, овојпат ќе се задржиме на усогласувањето по категоријата број. Веруваме дека постов ќе им биде од помош и на странците што учат македонски, кои го посетуваат блогов.

Основниот (и најлесен) елемент на правилото вели дека со подмет (вршител на дејството) во еднина оди прирок (дејство, глаголска форма) во еднина и со подмет во множина оди прирок во множина.

Примери:

Детето го скрши прозорецот од автомобилот.

Децата го скршија прозорецот од автомобилот.

Тука не би требало да има некаков проблем, а истото важи и за ситуацијата кога вршители на дејството се повеќе субјекти, кои поединечно се во еднинска форма, но заедно формираат множина.

Примери:

Претседателот и потпретседателот на здружението одлично ја организираа промоцијата.

Забелешка: Кога меѓу вршителите на дејството има еден или повеќе што се надредени и еден или повеќе што се подредени (наместо со сврзникот и, поврзани се со предлогот со), тогаш прирокот по број се согласува само со надредените членови (ако е еден надреден, прирокот е во еднина, и ако се повеќе, прирокот е во множина).

Примери:

Претседателот со потпретседателот на здружението одлично ја организира промоцијата.

Претседателот и потпретседателот со неколкумина членови на здружението одлично ја организираа промоцијата.

# Кога имаме набројување во глаголско-именски прирок, глаголот-врска (т.е. формата на помошниот глагол сум), треба да биде во множина. Погрешно е доколку тој е ставен во еднина.

Примери:

На аукцијата тој потроши куп пари и изнакупи многу непотребни предмети, како што се старо биро, десетина книги и керамички садови.

Погрешно:

На аукцијата тој потроши куп пари и изнакупи многу непотребни предмети, како што е старо биро, десетина книги и керамички садови.

Воопшто, силната врска меѓу бројот на реченичните членови во свеста на зборувачот слабее секогаш кога реченицата излегува од класичните учебникарски примери (кога има инверзија, повеќе определби, повеќе предмети (објекти) други додатни средства). И тогаш се прават грешки.

Примери:

На реализацијата на проектот работат стручњаци од повеќе области, насочувајќи ги разработката и дефинирањето на одделните фази.

Лекот ги регулира ослободувањето на хормонот и крвниот притисок.

Погрешно:

На реализацијата на проектот работат стручњаци од повеќе области, насочувајќи ја разработката и дефинирањето на одделните фази.

Лекот го регулира ослободувањето на хормонот и крвниот притисок.

# Како втора група ќе ги изделиме партитивите. Кога подметот во множина содржи некаква партитивна определба (група, чета, јато, стадо....), на пример, група студенти, јато риби..., се јавува дилема. Во практиката се среќаваат двојни форми, со прирок и во еднина и во множина (односно усогласен со именката што го определува основниот вршител), но сепак науката за јазикот го претпочита прирокот во множина, а ние се согласуваме со таквиот избор (за повеќе детали види во Синтаксата на македонскиот јазик на Л. М. Ѓуркова).

Примери:

Група студенти протестираа пред факултетот.

Наспроти:

Група студенти протестираше пред факултетот.

# Колективните именки (народ, бенд...) означуваат множественост со својата еднинска форма, но сепак со прирокот се усогласуваат граматички, по форма. Тоа значи дека, ако именката граматички е во еднина, без оглед што означува множество, оди со прирок што, исто така, е во еднина.

Примери:

(Бендот/групата) „Депеш мод“ направи одличен концерт.

или:

Членовите на (бендот/групата) „Депеш мод“ направија одличен концерт.

но не:

„Депеш мод“ направија одличен концерт.

Наспроти ова, со прирок во множина се согласуваат збирномножинските форми што завршуваат на суфиксот -је (лисје, класје...). И покрај тоа што во говорната практика често се појавуваат со прирок во еднина по теркот на колективните именки, тие сепак се множински форми и треба да се употребуваат со прирок во множина.

Пример:

Жолтите лисје крцкаат под нозете.

Погрешно:

Жолтото лисје крцка под нозете.

# Важна група се и броевите, кои исто така треба да бидат усогласени со прирокот. Бројот еден, логично, оди со еднина, а сите други, вклучувајќи и нула, одат со прирок во множина. Специфични се броевите што завршуваат на еден (без еден и единаесет), бидејќи во тој случај бројот со именските зборови се согласува по блискост и тие се во еднина, додека прирокот и понатаму се јавува во множинска форма.

Примери:

Еден убав ден беше потребен за да му се врати расположението.

Нула денари беа потребни за да го добие тоа што го сакаше.

Пет убави дена беа потребни за да му се врати расположението.

Дваесет и еден ден беа потребни за да му се врати расположението.

# Многу е важно согласувањето по број, како и правилната употреба на членот кога има повеќе определби на една именка, бидејќи грешка може целосно да го смени значењето.

Примери:

Нашиот и ваш миленик постигна голем успех во натпреварот.

Нашиот и вашиот миленик постигнаа голем успех во натпреварот.

Во првиот пример е членувана само едната определба и така треба да биде секогаш кога всушност зборуваме за еден субјект. Токму затоа и прирокот е во еднина. Втората реченица, каде што се членувани двете определби, значи дека зборуваме за двајца миленици, еден е нашиот, а друг е вашиот. Од тие причини и прирокот е во множина.

# При учтиво обраќање, има две ситуации што треба да се одбележат. Глаголскиот прирок оди во множина, додека при глаголско-именски прирок, помошниот глагол е во множина, а именскиот дел е во еднина.

Примери:

Зошто Вие не дојдовте на прославата?

Вие сте добар лекар.

Одолжува и оддолжува

2011-03-03T23:32:00.001+01:00

Уште еден пост ќе посветиме на оние зборови кои на изглед се многу слични, но, сепак, содржински се разликуваат. Иако ги двои само една буква, двата збора се сосема различни. Она што е заедничко за нив е тоа што и двата се глаголи, но затоа не се внимава во каков контекст тие се употребуваат. Оттука и настануваат грешки во смислата на реченицата.

Пример:

Никогаш не можеме да им се оддолжиме на своите родители.

Наспрема тоа имаме:

Пример:

Процесот се одолжуваше веќе неколку месеци.

Оддолжува значи да се врати некому со иста мера, наспроти одолжи, кој значи нешто да се завлечка, да не се дојде до крајниот исход.

Интересно е да се напомене дека зборувачите или пишувачите на текст, најчесто не ја гледаат разликата во значењето, па секогаш му даваат предност на оддолжи и го употребуваат и онаму каде што треба да стои одолжи. Веројатно причината и тука, како и во многу други случаи, е хиперкоректност, односно зборувачот поведен по други примери, за кои често го прекоруваат дека треба да пишува удвоени согласки, ги удвојува по аналогија и таму каде што не треба.

Слична ситуација со значење што се менува во зависност од тоа дали согласката е удвоена или не имаме кај броевите: петина наспрема петтина, десетина наспрема десеттина.

Броевите со суфиксот -ина, кои се пишуваат без удвоена согласка, означуваат приближна бројност, додека примерите со удвоената согласка означуваат дропки (една петтина).

Два дена и пет месеци

2011-02-28T00:22:00.007+01:00

Избројаната множина не е толку проблем меѓу зборувачите колку што е предмет на натегање меѓу лекторите. Еве и зошто: станува збор за појава во исчезнување, по потекло од старословенската двоина, која сѐ повеќе станува факултативна. Прашањето е до кој степен е факултативна. Но, да објасниме од почеток.

Именките во македонскиот јазик имаат три вида множина: обична, избројана и збирна. Избројаната множина се јавува кај едносложни именки од машки род што образуваат обична множина со суфиксите -ови/-еви и се образува со суфиксот -а. Се нарекува избројана, бидејќи оди заедно со броеви и прилози за количество.

еднина ............обична множина ...........изборјана множина

лав ...............лавови .........................((два, неколку) лава

ден ............. .денови ..........................(два, неколку) дена

цвет ........... .цветови ........................(два неколку) цвета

Дилемите околу тоа каде сѐ треба да се употребува избројаната множина доаѓаат од фактот што се развила од старословенската двоина, која била присутна кај сите именки, покрај двата основни броја еднина и множина. Низ развојот на современите словенски јазици од старословенскиот, двоината различно се развивала кај секој од нив, а во македонскиот постепено почнала да исчезнува. Нејзините остатоци во различна мера се задржале низ различни дијалекти.

Што се однесва до стандардниот јазик, дел од јазичарите сметаат дека формите на избројана множина треба да се применуваат секогаш кога именка од машки род доаѓа во контекст со бројка или со прилог за количество: (два, повеќе, неколку) претседатела, студента, месеца, јазика... Ние не се согласуваме со тоа и ги претпочитами формите на обичната множина: (два/двајца, неколку) претседатели, студенти, месеци, јазици...

Првиот аргумент што го приложуваме е нестабилноста односно факултативноста на појавата. Тоа што некогаш било регуларно сега е на исчезнување. Со наложување и со правила може да го спречиме и да го забавиме, но крајниот резултат ќе биде ист. Значи, се придржуваме до единственото правило што стои во правописот, а тоа е дека избројана множина имаат само едносложните именки од машки род што образуваат обична множина со суфиксите -ови/-еви. Појавата таа да се јавува и кај некои повеќесложни именки му ја оставаме на разговорниот јазик. Исто така, сметаме дека позицијата на изборјаната множина значително слабее кога меѓу именката и бројот (или именката и прилогот) стои придавка.

Пример:

Поминав седум прекрасни дена во Лондон.

Поминав седум прекрасни денови во Лондон.

Поминав неколку прекрасни денови во Лондон.

Поминав неколку прекрасни дена во Лондон.

Тоа значи дека и двете варијанти на примерите ги сметаме за точни и во ваков случај не инсистираме на избројаната множина. Особено, сметаме дека не треба да се коригира стилот на авторот, бидејќи многу често втората варијанта зборувачите ја употребуваат за да ја нагласат содржината (како што впрочем се случува секогаш кога се избира повеќесложно јазично средство за сметка на помалкусложното).

Која е госпоѓата министерка?

2011-02-24T23:47:00.001+01:00

Ако во минатото министерка се нарекувала жената на министерот, денес министерка означува жена што е на министерска функција. Улогата на жената во општеството е сменета, па со тоа многу називи на професии добиле и феминативи, т.е. именки во женски род. Таквите називи во минатото биле незамисливи, а причината била тоа што на таквите важни функции не се наоѓале жени, туку само мажи. Па, оттука многу тешко било да се сретне директорка, министерка, деканка или претседателка. Но, за среќа, работите се смениле.

И покрај тоа што и денес постојат противници на феминативите (под влијание на некои постари јазични правила), сметаме дека нивната употреба е многу потребна и пожелна. Онаму каде што природниот род е тешко да се одреди од употребените јазични средства, таа улога ја врши феминативот. Освен тоа, се олеснува и усогласувањето на реченичните членови во однос на категоријата род.

Примери:

Градоначалничката Марија Петровска е заслужна за новиот лик на општината.

Градоначалникот Марија Петровска е заслужна за новиот лик на општината.

Градоначалникот Марија Петровска е заслужен за новиот лик на општината.

Во првиот пример имаме согласување по род и реченицата е точно напишана. Во втората реченица доколку кажеме градоначалникот Марија Петровска, тука немаме согласување по род - градоначалник – м.р. и Марија – ж.р. Во третиот пример имаме целосно разидување меѓу природниот и граматичкиот род.

Примери:

Амбасадорката Жан Петро неколкупати била гостинка во емисија за деца.

Амбасадорот Жан Петро неколкупати бил гостин во емисија за деца.

Во првиот пример лицето за кое зборуваме има странско име, кое може да биде и име на лице од машки пол, и токму именката пред името ни помага да го откриеме природниот род. Вториот пример дава нецелосна информација, т.е. не кажува дека лицето за кое се зборува е од женски пол.

Поради вакви ситуации, ја препорачуваме употребата на феминативите, односно употребата на именки од женски род во врска со лица од женски пол за да се избегне судирот меѓу природниот и граматичкиот род. За жал, од секоја професија не можат да се изведат такви именки, но тие што постојат пожелно е да се употребуваат.

Такви се обично тие што завршуваат на суфиксот –лог, како на пример биолог, антрополог, технолог и други. А немаат бидејќи нивната форма се совпаѓа со придавската форма. Од таа причина и феминативот од уметник е уметница, а не уметничка.

Јазично лицемерие

2011-02-21T00:54:00.006+01:00

Човечки е да се греши. Кој работи - греши. Никој не е совршен, па ни ние. И не претендираме да бидеме. Муабетов за грешките и несовршеноста е поттикнат од некои коментари што ги прочитавме деновиве по туѓи „Фејсбуци“, кои може да се сведат на тоа дека напразно сме „дробеле“ кога и самите сме правеле јазични грешки во постовите. Добро, можеби не баш со овие зборови, ама тоа е суштината. Штета што ниеден од коментаторите не собра храброст да ни напише што мисли и да ни укаже каде сме згрешиле токму овде на блогот. Можеби ќе се развиеше дискусија, ќе одговоревме, ќе слушневме и други мислења. И притоа фино ќе беше да се потпишат, бидејќи, нели, лесно е да се критикува анонимно.

Да нема недоразбирање - воопшто немаме ништо против критика. Напротив. Но, една од причините за овој пост е тоа што како наши грешки се посочени (на туѓите „Фејсбуци“) зборови што, според нас, неправедно се анатемисани и стигматизирани како немакедонски. Конкретен одговор (контракоментар) на забелешките нема да дадеме бидејќи се оставени на друго место и ние сме ги виделе сосема случајно. Наместо тоа, сакаме да посочиме цела низа такви „проколнати“ зборови, кои не се ништо друго освен жртви на лингвистичко лицемерие.

По којзнае кој пат ќе повториме: јазикот е жива материја, не настанува во лабораторија, не може некој да го крои како ќе посака. Да, постојат норма, граматички, правописни, фонетски правила донесени врз основа на состојбата на јазикот во даден период кога се вршела таа кодификација. Додека овие суштински правила се покрути и помалку менливи (иако дури и тие не се апсолутни и треба да се подложни на приспособувања), лексичкиот (зборовниот) систем мора да биде далеку поотворен. Не може да се нарече поинаку освен јазично лицемерие упорното негирање на зборови што се сеприсутни во јазикот, затоа што некому му звучат како да се туѓи. Дури и ако се со туѓо потекло, нивното присуство во говорениот јазик не може да се игнорира и насилно да се исфрлаат од пишаните форми. И на крај, зошто некому би му било полесно да го прифати брифинг како заемка, а да забрани употреба на даска, збор кој патем има старословенско потекло?

Дали на излегување обично нарачувате мала, средна или голема штица? За појаснување, зборовите даска и штица потекнуваат од истиот старословенски збор дштица (фонетски вака звучел, поинаку се пишувал, но тоа не е важно за овој пост). Од него, низ низа јазични процеси (кои од практичен аспект на зборувачот исто така не се важни, но на јазичарите им се познати) се добиле двете форми даска и штица. За жал, даска сѐ уште е на црната листа на „неподобни“ зборови.

Колкумина од јазичните лицемери/лицемерки влегуваат во бутик и бараат продавачката да им даде помала величина од здолништето во излогот? Ние обично велиме сукња - уште еден анатемисан збор, кој патем потекнува од зборот сукно, вид ткаенина, кој во таа форма го има во повеќето словенски јазици. Јасно ни е од каде доаѓа баучот - некој решил сите суфикси што го содржат гласот /њ/ да бидат прогласени за немакедонски (ајде да прецизираме - да бидат прогласени за српски). Така, правиме драма од сосема регуларниот суфикс за женски род -иња, па наместо црнкиња имаме црнка (не знаеме само дали од молив, на лице или, пак, зеница) и белка (не од јајце) наместо белкиња. Или паѓаме во несвест ако некој напише западњачки/јужњачки стил. Апел до лингвистите - тргнете ја анатемата од гласот /њ/ и пуштете нѐ да си носиме сукњи.

Во ист кош може да ги ставиме и штиклите. Колку пати сте изговориле: „Си купив нови потпетици“? А колку пати сте рекле: „Си купив нови штикли“? (Веруваме дека некому можеби не му се допаѓа и именувањето на чевлите со високи потпетици/штикли само со штикли или потпетици, но ги потсетуваме дека метонимијата е сосема регуларна стилска фигура).

Неодамна се просветливме дека на црната листа бил и зборот шешир, а богами и обод. Наместо шешир некои заговараат шапка, а наместо обод - раб или стреа. Да разграничиме - шапка има многу пошироко значење. Кога ќе се каже шешир, се добива јасна претстава дека се зборува за специфичен тип шапка со обод. Исто така, кога ќе се каже обод, се знае дека се мисли на стреата на шеширот, додека стреа сама по себе попрво нѐ асоцира на покрив над отворен дел од објект (тераса, влез, веранда...)

Додека сме кај модата, искрено се израдувавме што во Толковниот речник е тргната клетвата од пунџа, која до скоро требаше да биде кок. За жал, ретко кој од зборувачите и никој од тие што носат или прават пунџи не знаеше што е тоа кок.

Интересно, некому му пречат и (се) спрема и користи, а наместо тоа заговара дека требало да се употребуваат (се) подготвува и употребува/ползува.

Добрата работа е што ланец тргнал да се симнува од црната листа - внесен е во Толковниот речник, иако не е толкуван, а од него само се упатува кон синџир. Очекуваме во следното коригирано издание неправдата да биде целосно исправена.

Исправање на неправдата имаме и кај боца, која по долги години, е одобрена со Толковниот речник и значи сад со гас под притисок, што значи дека не треба да се меша со српското боца што кај нас е шише. Но, што правиме со плинската боца? И тука се наѕира дестигматизација иако нецелосна. Плин е внесен во Толковниот речник, но со назнака разговорно. Прашањето е - кој би рекол плинска боца, макар и разговорно, ако мисли на боца со кислород или на боца со хелиум или кој и да е друг гас? И покрај тоа што на некои други јазици плин значи гас, кај нас овој збор добил специфично значење и именува конкретен гас, па кога ќе се каже плинска боца, нема шанса некој да помисли дека зборувате на пример за боца со кислород за нуркање.

Со радост ги дочекавме и:

прашина (порано беше само прав)

глумец (едно време имаше само актер и артист, и покрај тоа што сите три имаат различни значења; истовремено глаголот глуми беше прифатен)

иње (дури и не знаеме како поинаку би го нарекле, освен можеби сињак, кое допрва треба да биде или да не биде прифатено во наредниот том на Толковниот)

лед (во еден период лед беше „српски“, имавме само мраз и не знаевме што да правиме со сладолед; притоа лед претставува старословенски корен, кој е присутен во речиси сите словенски јазици)

млаз (се чудевме што со млазните авиони)

...

Дополни ги во коментари примерите од сите групи.

Настрана од тоа што е внесено/испуштено во речниците и другите јазични прирачници (нели, ниеден речник не содржи сѐ), дополнителни непотребни збрки понекогаш создаваат и лекторите (секоја чест на исклучоците). Така, секогаш кога не се сигурни и кога некој збор им е сомнителен, најлесно решение им е тој да „летне“. Меѓутоа тоа и не е решение.
Времето нѐ гази многу побрзо отколку што ги решаваме јазичните прашања и проблеми. Ниеден друг јазик во светот не се занимава со чистење зборови што се присутни меѓу зборувачите. Напротив, GLM (global language monitor) го прифати зборот викиликс како општа именка во англискиот јазик, во значење доверлива информација што брзо протекува во јавноста. Како критериум за прифаќањето на зборот, по само неколку месеци присуство на глобалната сцена, наведени се распространетоста меѓу зборувачите и фактот што во тие неколку месеци е употребен повеќе од 300 милиони пати само на Интернет.

Во англиските речници со реноме се прифатени зборови како unfriend (брише некого од листата пријатели; првично се однесува на „Фејсбук“), to tweet (твита, објавува кратка порака, првично се однесува на „Твитер“) или to google (гугла, пребарува на Интернет со Гугл) и секоја година се прифаќаат нови зборови што произлегуваат од разговорниот јазик, а се резултат на појавата на нови предмети и поими. Речници на англискиот јазик, како Оксфорд, без проблем и дилема толкуваат француски зборови што се навлезени во употреба и кај зборувачите од англиско говорно подрачје.

Веруваме дека, ако ние употребиме гугла, ризикуваме да бидеме прогласени за јазични еретици. Mногу повеќе позитивни ефекти би добиле ако, наместо да чистиме зборови што секако се присутни во јазикот, се погрижиме новите што доаѓаат со развојот и со новото време да бидат соодветно приспособени. Зашто, откако еднаш ќе влезат во некоја форма, тешко се менуваат и се исправаат. А осиромашувањето на јазикот нема да донесе ништо добро освен револтирани генерации кои, за жал, тврдат дека полесно им е да се изразат на англиски.

Недостиг од средства и технички недостаток

2011-02-18T00:42:00.001+01:00

Недостиг и недостаток претставуваат уште една двојка поими што слично звучат, но имаат различно значење и често се случува мешање на нивната употреба.

# Недостиг значи

- отсуство на нешто

Пример:

Недостигот од соодветен кадар е очигледен.

# Недостаток значи

- мана

Пример:

Половина од стоката во дуќанот има технички недостаток.

Важно е да се прави разлика меѓу овие два збора блиски по форма зашто во многу контексти нивната замена сосема го менува значењето.

Пример:

Оваа година заработи помалку поради недостигот од јаболката.

(немаше доволно јаболка)

Оваа година заработи помалку поради недостатокот на јаболката.

(јаболка имаше, ама беа црвливи, имаа мана)

Иако постојат обиди да се разграничат и глаголите недостига и недостасува, во смисла првиот да означува физички недостиг (на пример, ми недостига време), а вториот да означува чувство, потреба за нечие присуство, сепак ваквата дистинкција не е регулирана во Толковниот речник. Напротив, објаснувањата велат станува збор за различни форми со исто значење, а практиката покажува дека просечниот зборувач го мисли истото.

Од друга страна, пак, во разговорниот јазик, за недостига многу често наместо недостига или недостасува се употребува глаголот фали. Во македонскиот стандарден јазик глаголот фали значи кажување добро мислење или давање добра оцена за некого/нешто. Во разговорниот јазик се употребува и за искажување отсуство на нешто или копнеж по него. Ваквото значење треба да остане во разговорниот јазик.

Пример:

Учителката ги фали учениците.

(кажува убави работи за нив)

Ми фалат годините од детството.

Треба:

Ми недостасуваат годините од детството.

Работи по малку, помалку од лани

2011-02-13T23:22:00.004+01:00

Слеаното и разделеното пишување често се проблем за просечниот зборувач. Дел од грешките произлегуваат од непознавањето на правилата, кои ги има во поголем број, но и од хиперкоректност и од примена на погрешна аналогија. Во некои случаи слеаното или разделеното пишување може и целосно да го смени значењето.

Пример:

Оваа година имам помалку работа отколку лани.

Секој ден завршувам по малку од работата.

Помалку, напишано слеано, претставува компаратив од придавката малку, односно првиот споредбен степен. Конкретно, количеството работа од оваа година е споредено со тоа од минатата. Вториот споредбен степен, суперлатив, се добива со префиксот нај-, кој исто така се пишува слеано со придавката, а притоа споредбата не се однесуваа на конкретен поим (на пример, минатата или предминатата година) туку воопшто на сите од истиот вид (во случајов, на кој било друг временски период).

Пример:

Оваа година имам најмалку работа. (никогаш не сум имал помалку работа)

Забелешка: Споредбените форми на придавките секогаш се пишуваат слеано. Всушност, воопшто сите префикси се пишуваат слеано, сеедно дали се од домашно или од странско потекло: над-, под-, без-, против-, контра-, микро-, ултра-, супер-...

Примери (не заборавај го едначењето по звучност):

наддавање

потпретседател

безимен

противаргумент

контрапротест

микрочип

ултрамодерен

суперуспешен

Да се вратиме на воведните примери, односно на вториот од двата: Секој ден завршувам по малку од работата. Вака напишана, оваа реченица значи дека субјектот има одредено количество работа и секој ден сработува еден мал дел од неа. Во овој случај по е предлог и не треба да се меша со префиксот по- за компаратив. Во говорениот јазик, овие форми се разликуваат и по акцентот:

пóмалку (акцентот е на о)

по мáлку (се формира акцентска целост, а акцентот е на а)

Доколку направиш грешка и во овој пример го напишеш по слеано со придавката, ќе се добие сосема поинакво значење: количеството работа на субјектот континуирано се намалува, односно во секој нареден ден има помалку работа отколку во претходниот. Нема потреба да нагласуваме дека во многу контексти промената на значењето може сериозно да се одрази врз ситуацијата.

Како што спомнавме на почетокот, постојат повеќе правила за слеаното и разделеното пишување, но овде ќе споменеме само уште една грешка, која е последица на хиперкоректност. Многу често по аналогија на кратките заменски форми, кои се пишуваат разделено (ме виде, го сретнав, ѝ реков, вас ве, не те познав...), се среќаваат разделено напишани и суфиксите со кои се образуваат глаголските времиња: Сака те вино?, Ги видов ме во паркот. Вакви грешки особено се среќаваат во неформалната пишана комуникација - во СМС-пораки, на социјалните мрежи, приватни мејлови... Јасно е дека примерите треба да бидат напишани: Сакате вино? Ги видовме во паркот. Без разлика што станува збор за неформална комуникација, ваквата грешка е резултат на основно непознавање на јазичните правила. Освен тоа, ако ја има во неформалната, лесно може да се најде и во официјална комуникација што не ја прегледал лектор.

Приближно околу триесетина

2011-02-11T00:04:00.000+01:00

Многупати во текст, при обид да се опишат некои работи, се употребуваат повеќе зборови, кои, иако звучат различно, всушност, во себе ја содржат истата информација.

Таквото редење зборови за да се искаже иста работа со различни средства се нарекува редунданција во јазикот. Терминот редунданција наједноставно се објаснува како вишок информации. Зборувачите вообичаено користат вакви средства кога сметаат дека не се доволно експресивни, па сакаат да го нагласат, да му дадат значење на тоа што го кажуваат.

Вишокот јазични средства најчесто се среќава во следниве ситуации:

1. Приближна бројност

Пример:

Во училницата има околу триесетина ученици.

Во овој пример бројот на ученици не е точно одреден, што значи е даден со приближна бројност. Проблемот е што таа приближна бројност е означена со две различни јазични средства - со суфиксот за приближна бројност -ина и со зборот околу, кој е уште начин за искажување на истата неодреденост. Примерот треба да гласи:

Во училницата има околу триесет ученици.

Или:

Во училницата има триесетина ученици.

2. Двојно определување

Пример:

Сестра ми моја најмногу сака да јаде слатки.

Во реченицава имаме двојна информација за присвојност, сестра ми наспрема мојата сестра. Ваквите примери се прифаќаат како стилски обележени.

3. Редунданција во релативните реченици

Во турканиците пред театарот ја видов твојата пријателка, која ја гледаше и таа претставата.

Релативната заменка која веќе упатува на твојата пријателка, така што сосема е непотребна употребата и на личната заменка таа во зависната реченица.

Реченицата треба да гласи:

Во турканиците пред театарот ја видов твојата пријателка, која, исто така, ја гледаше претставата.

4. Редунданција со предлогот против

Се употребува со глаголи како што се гласа, дејствува и зборува, кои во себе не содржат негативна компонента.

Пример:

Сите од групата гласаа против тој предлог.

Често може да се слушне измиксирана варијанта: кампања против борбата против сидата, реченица која е логички неисправна. Примерот може да биде формулиран: кампања против сидата или кампања за поддршка на борбата против сидата.

5. Глаголи со вградена негација

Ваквите глаголи содржат негација во своето значење. На пример, глаголот забрани значи не дозволи. Тоа значи дека нема потреба од уште една негација во контекст со него

Примери:

- забрани

Тој му забрани да не оди на натпреварот.

Треба:

Тој му забрани да оди на натпреварот.

Тој не му дозволи да оди на натпреварот.

- спречи

Марија го спречи да не влезе во куќата.

Треба:

Марија го спречи да влезе во куќата.

Марија не му дозволи да влезе во куќата.

„Џиџе“ за една употреба

2011-02-07T01:23:00.002+01:00

Информатичката терминологија е особено специфична, бидејќи поимите што ги вклучува најчесто се однесуваат на предмети создадени во поразвиените земји. Оттаму и целата терминологија речиси без исклучок е со туѓо потекло.

Во таква ситуација, постојат три можности. Од една страна, постои опасност непотребно да го преоптовариме изразот со странцизми (главно англизми), а од друга - да забегаме во пуризам, што никогаш не било и не е цел на македонистите (една од јазичните шеги што се последица на јазичниот пуризам типичен, на пример, за хрватскиот јазик вели дека кочијаш на хрватски се вика високо седајуќи у реп гледајуќи господин; не ни е потребен ваков или сличен „луксуз“). Третата можност е таа кон која тежнееме - соодветно и избалансирано приспособување на термините во функција на разбирливоста.

Поимникот на зборови од информатичката технологија на Министерството за информатичко општество би требало да понуди решение за стандардизирање на оваа терминологија. Наместо тоа, дава аргумент зошто не е сеедно кој прави речници и со дел од решенијата создава забуна кај корисниците. ИТ-стручњаците имаат доста забелешки на сметка на овој поимник, но бидејќи ние не сме стручни за областа, ќе оставиме тие да си ги кажат забелешките од својот аспект во коментарите. Ние ќе се задржиме главно на јазичниот аспект.

Речник по чија употреба ти треба друг речник не е многу од корист. А за да се изработи речник (каков било), најпрво е потребно да се изработи методологија, т.е. правилник (најпросто кажано) според кој ќе се обработуваат поимите што се вклучени. Тоа што прво паѓа во очи е дека поимникот на МИО нема методологија - нема критериум при изборот на зборови, па вклучени се дури и сосема неутрални, кои не се дел од ИТ-терминологијата:

clock = часовник

rule = правило

task = задача

user = корисник

Потоа, зборовите што се вклучени не се толкувани на ист начин - некои се преведени (folder = папка, desktop = работна површина), а некои се описно објаснети (online = вклучен на линија, offline = исклучен од линија). Принципот на толкување во еден речник треба да биде ист, одреден со методологијата Во спротивно се создава забуна - дали авторите сакаат да ни кажат да употребуваме исклучен од линија и вклучен на линија? Или само објаснуваат што значат термините? Ако сепак првото им е целта, тогаш длабоко загазуваат во пуризам што е тешко прифатлив и за јазичарите и за зборувачите. Едноставно овие зборови треба да се прифатат како неологизми.

Токму тоа, неологизам, е и зборот гаџет, кој можеби е најсмешното решение во овој поимник. Според МИО, гаџет треба да се именува со џиџе, збор кој инаку потекнува од детскиот говор и значи симпатична (привлечна, шарена, светкава...) дреболија, од каде што е пренесен и во разговорниот јазик. Со овој поимник тој се официјализира на ниво на стручен термин (апсурд!). Второто објаснување што стои кај гаџет е украсен уред или украсна програма. Зборува ли некој вака? „Кое џиџе (украсен уред) за слушање мп3 е најдобро?“. Нас тоа многу нѐ потсетува на господинот што седи високо од вториот пасус. Од друга страна, гаџет, напишано вака, кирилично, многу јасно и прецизно кажува за каков тип уред станува збор (никој нема да помисли дека зборуваш за бела техника, ако кажеш гаџет). За многумина, тој збор веќе не е ни неологизам, а општо за просечниот зборувач ќе стане сосема вообичаен (како што е денес компјутер) за многу кратко време. Па, да не си ги кршиме јазиците непотребно...

Други примери за зборови што се насилно преведени (пак ќе прашаме: кој зборува вака?!):

provider = испорачувач (на кој интернет-испорачувач си?)

laptop = пренослив компјутер (да, синоним, не и замена)

аccessibility wizard = волшебник за пристап

character spacing = меѓузнаковно растојание

server = опслужувач (додуша стои и сервер како опција)

check box = поле за избор (тоа е всушност квадратчето што го означувате за да изберете некоја опција)

wallpaper = тапет (во некои контексти ги викаме постери, а во ИТ обично се однесуваат на заднина за десктоп или нешто слично)

question mark = знакот прашалник (тоа што на англиски е question mark кај нас е само прашалник, нема потреба од знакот)

tile image = сликоред (а што е пак ова?)

authentication = автентикација (или подобро докажување, проверка, потврда на автентичноста)

grayscale = сиво (да не беше ова ознака за црно-белиот спектар?)

gutter = белина за подврзување (или за да разберат сите - маргина)

restart = престартување (досега го рестартиравме компјутерот, отсега ќе го престартуваме (?!); патем и во решението на МИО е употребен зборот старт во коренот)

Други недоследности и непрецизни решенија:

ampersand = знак за сврзникот „&“ (сврзникот е „и“, а знакот „&“ се вика амперсенд)

add-on и add in = двете се преведени како додаток, општо и непрецизно

banner = реклама и плакат (Дали реклама на ТВ или во весник се нарекува банер? Патем зборот банер одамна функционира во јазикот како банер).

CD Player = ЦД-уред, додека CD-burner = ЦД-режач и CD recorder=ЦД-снимач (за разлика од другите две, првото е со најопшто и непрецизно значење и не кажува ништо, додека ЦД-плеер дава реална слика за што зборуваме)

Тоа што е најтажно во целата приказна е што на поимникот стојат низа имиња на луѓе што биле вклучени во неговата изработка, меѓу кои и стручњаци и за ИТ и за јазик.

Најопшто, ИТ-термините ние би ги поделиле на зборови што ги употребуваат исклучиво стручни лица од областа и такви што преку крајните корисници на технологијата продреле во секојдневниот живот. Имајќи предвид дека јазикот на науката (во секоја област) ги надминува бариерите на природните јазици и оти основната цел на секоја комуникација е разбирањето, сметаме дека првата група термини, оние што ги употребуваат само ИТ-стручњаците, треба да останат и да се употребуваат исклучиво во оригиналната форма (на пример, како што е случајот со латинизмите во медицината). Таквите зборови во ниедна форма не би имале значење за зборувачот што не е, на пример, програмер, па нивното преведување/транскрибирање нема функција во контекст на разбирањето (слободно помогни ни со примери за оваа категорија, која не ни е блиска).

Втората група зборови, оние што ги употребуваат и корисниците на ИТ-технологија што не мора да се ИТ-професионалци, со оглед на тоа што често се среќаваат и во неутрални текстови, неопходно е да бидат приспособени на еден или на друг начин. Некои од нив ги преведуваме - тогаш кога имаме соодветен превод и кога тој превод придонесува за разбирливоста, особено за нестручњаците (прелистувач, пребарувач...). Други само ги транскрибираме, онака како што се изговараат, т.е. ги прифаќаме како неологизми со туѓо потекло. Дел од нив подоцна сосема се одомаќинуваат во македонскиот јазик (компјутер, цеде-плеер одамна се сосема обични зборови), додека преостанатите остануваат во ограничена употреба (блур, јаваскрипт, кодек) или исчезнуваат штом ќе застари и предметот/поимот што го означуваат (дискета веќе е архаизам).

Добрата процена што и како да се преведе, а што да се транскрибира, е важна во функција на разбирливоста.

Глукозаеденфосфатурилдитрансфераза

2011-02-03T22:44:00.003+01:00

Го прочита насловот? Искрено, и нам тешко ни оди. Претпоставуваме дека уште помалку го разбра, освен ако не си хемичар (а можеби ни тогаш). Сепак, според Правописот на македонскиот јазик, тој е напишан точно.

Правилото вели дека сложените хемиски соединенија треба да се пишуваат слеано. Нема да навлегуваме од каде и како произлегло правилото, но ќе потсетиме дека постојат многу типови хемиски соединенија. Некои од нив имаат навистина сложени називи, составени од по пет-шест компоненти.

Повеќето стручњаци од областа на хемијата, па и повеќето лектори, ќе се согласат дека нешто чкрипи во примената на ова правило - просечниот зборувач има проблем да ги регистрира, а потоа и да ги изговори овие километарски зборови, како што се: аланинаминотрансфераза, алфакетоглутарат или калциумхипохлорит. За селективна примена на правилото не сме во никој случај, па затоа не го поддржуваме ниту слеаното пишување на соединенијата со само две компоненти, на пример, натриумхлорид, сребројодид.

Горните примери ќе изгледаат многу почитливо и поразбирливо во следната форма:

глукоза 1-фосфат урил-2-трансфераза

аланин аминотрансфераза

алфа-кетоглутарат

калциум хипохлорит

натриум хлорид

сребро јодид

Во продолжение ќе се обидеме да го образложиме ваквото решение и да поставиме рамка според која во иднина би можело да се коригира сегашното правило, кое не кореспондира со реалната практика.

# Компонентите, кои според општите јазични правила, имаат форма на префикс, да се пишуваат слеано, како што впрочем е случајот со сите префикси. Такви компоненти се амино-, кето-, фосфо-... Затоа слеано ќе се пишуваат аминокиселина, аминотрансфераза, кетоглутарат, фосфосулфат, фосфоаденозин...

# Кога името на соединението содржи бројка, наша препорака е таа да биде напишана со цифра, која со следната компонента ќе биде поврзана со цртичка. Доколку претходната компонента е префикс, бројката и со неа ќе биде поврзана со цртичка.

глукоза 1-фосфат урил-2-трансфераза

3-фосфоаденозин 5-фосфосулфат

пентан 2-амин

Доколку, сепак, решиш бројката да ја напишеш со цифри, важи истото правило за поврзување со цртичка.

три-фосфоаденозин пет-фосфосулфат

пентан два-амин

Со цртичка уште ќе се поврзуваат компоненти што се означени со по една буква, сеедно од која азбука (алфа-, бета-, А-, Б-...), како што е случајот со алфа-кетоглутарат.

# Одделено напишани ќе стојат компонентите што можат да стојат како посебни зборови. Во претходните примери такви се глукоза, аланин, калциум, натриум, хлорид, сребро, јодид, фосфат...

# Посебно ќе изделиме уште една појава што им го привлекува вниманието на лекторите. Во некои примери има мешање на мали и големи букви во скратеница. На пример, во иРНК (информациска рибонуклеинска киселина) предлагаме „и“да биде одвоено од РНК со цртичка, и-РНК.

Освен нерешените правописни правила, и хемиската, односно биохемиската терминологија има проблем со неусогласени форми. Нешто веќе споменавме претходно, а овде ќе издвоиме уште еден пример што често се среќава. Имаме проблем со термините нуклеарен наспрема нуклеински и нуклеусен. Очекуваме некој стручен да се вклучи во дискусијата и да дообјасни, па конечно да разграничиме некои работи. Која е разликата меѓу овие термини? И кој од следните примери е точен:

центронуклеарен - центронуклеусен - центронуклеински

мононуклеарен - мононуклеусен - мононуклеински

полиморфонуклеарен - полиморфонуклеусен - полиморфонуклеински

Болеста е суспектна за адултен пациент од вулнерабилна група

2011-01-31T00:26:00.005+01:00

Понекогаш се случува токму вака, како во насловот, едвај да има некој македонски збор во реченицата во стручната медицинска литература. И уште на почетокот да расчистиме - немаме ништо против вистинската стручна терминологија, против латинизмите, па и против големиот број англизми што се неопходни за именување специфични поими, состојби и процеси. Тоа што не можеме да го сфатиме и што го сметаме неприфатливо е наметнувањето по секоја цена извештачени зборови, ни англиски ни македонски, или остатоци од старите српски учебници применети на обичните зборови што се среќаваат во која било област и во секојдневниот живот.

Ваквото расфрлање со мутирани англиско-македонски зборови непотребно го отежнува изразот што и онака веќе е сложен поради големиот број навистина потребни латински и други термини. И додека врз говорениот професионален жаргон тешко може да се влијае поради тоа што настанува и се практикува во директната говорна комуникација, недозволиво е прелевањето на овие „стручни изрази“ во литературата. Ако целта на еден (на секој) учебник е да биде помагало за студентите полесно да ја совладаат материјата, треба да се има предвид дека зборови како „адултен“ и „вулнерабилен“ никако не придонесуваат за тоа. На крајот на краиштата, заблуда е и дека пациентите повеќе ги ценат лекарите кога не разбираат ни збор од тоа што тие им кажуваат (демек ги сметаат за постручни (?!)). Разбирливоста е цел во секоја област.

Уште еднаш, користењето полумакедонски-полуанглиски зборови за поими што не се дел од стручната терминологија се најголемиот проблем на медицинската терминологија, кој истовремено е и најлесно решлив. Треба само стручните лица да решат да зборуваат македонски и да се одречат од привидно високиот стил што мислат дека произлегува (а не е така) од употреба на зборови како споменатите.

Наместо нив треба да се употреби:

суспектен > сомнителен

(некогаш и пациентот е „суспектен“, не само болеста)

Пример:

Болеста е суспектна...; или

Пациентот е суспектен за болеста...

Треба:

Постои сомнение/сомнеж за болеста... (кај пациентот)

секвела > продолжена епизода

(Сподели ако имаш подобар предлог)

прогредира/прогресира > напредува

(Дури и кога некој збор е прифатен во нашиот јазик (прогрес = напредок), не значи дека се можни и сите неприродни изведенки од него.)

адултен > возрасен

неонат > новороденче

вулнерабилен > ранлив

инсулт > повреда

рандомизирано истражување > истражување со случаен избор на испитаници (или други елементи)

(Во коментарите очекуваме уште вакви примери)

Друг проблем на медицинската терминологија (но не само нејзин, туку воопшто проблем на стручните терминологии) е мешањето и нижењето на странски и домашни суфикси, за што веќе зборувавме. На ова нема повторно да се навраќаме.

Посебно ќе ги изделиме неусогласените термини по форма. Една група се термини што на латински завршуваат на -а, а кои во различни современи јазици имаат форма со или без тоа -а. Најголемиот дел од нив во македонскиот јазик ја имаат формата без -а. Тоа значи дека:

лимфома > лимфом

саркома > сарком

меланома > меланом

катаракта > катаракт

(Иако по правопис и ова е без -а, поради масовната распространетост на терминот катаракта и речиси целосното отсуство на терминот катаракт, искрено, во моментов не сме сигурни дали можеби е потребна ревизија на наговото правописно пишување.)

Забелешка: Сличен проблем постои воопшто во јазикот, надвор од медицинската терминологија, па се среќаваат и метода, корниза и сл. Точните форми се метод и корниз. Наспроти споменатите термини што се прифатени во машки род, постојат и такви што се прифатени со суфиксот -а. Треба програма, а не програм; молекула, а не молекул. Проблем претставуваат поими и термини што се релативно непознати во општата употреба, кои не се регулирани со правописот и кои ги среќаваме во две форми: лиганд и лиганда. Лекторот нема механизам да го утврди точниот, па затоа треба конечно да се изработи речник на медицинска терминологија, кој ќе го работат заедно стручни медицински лица и јазичари. И откако ќе биде изработен таков речник, сите да се придржуваат до него.

Употребата на двојни форми во голема мера создава јазични проблеми. Дали е точна формата титер или титар? До неодамна бевме убедени дека постои само титар, бидејќи во говорената практика лекарите го употребуваат само тој термин. Но, во писмена форма, во некои стручни книги, може да налетате и на титер. Искрено, ние не би ја препознале оваа форма од прва. Дали можеби втората форма што се сретнува само во писмена варијанта е под влијание на катетер, кое така е утврдено со правописот? И пак, за да нема забуни, ни треба медицински терминолошки речник и усогласување на говорената и пишаната практика. Додека не биде утврдено поинаку, ние за валидна ја сметаме формата што е присутна во говорената практика - титар.

Други примери за неусогласени форми:

метаболен/метаболичен > метаболички

(Првата форма, метаболен, ја прецртуваме без двоумење како несоодветна на спецификите на нашиот јазик; и покрај двоумењето меѓу метаболичен и метаболички, сепак го избираме вториот, поради значењата што ги имаат двата зборообразувачки суфикси и значењето што се предава со овој термин).

Евстахиева туба или Евстахиева труба (освен неусогласеноста меѓу туба или труба, често се среќава и фонетска грешка, односно, србизмот Еустахиева, што е погрешно)

сецира > секцира

диазепам > дијазепам

лабиринтитис > лавиринтитис (во македонскиот јазик постои лавиринт, сите други фонетски варијанти не се прифатливи)

анеуризма > аневризам

хипернатриемија или хипернатремија

хипертиреоидизам или хипертироидизам

Во поглед на пишувањето слеано, одделено или со цртичка, постои вистинско шаренило во медицинската терминологија.

алфа-вирус

хепатовирус

херпес-вирус

полиовирус

хуман папилома-вирус

(И покрај широката распространетост на овој термин во оваа форма, се поставува прашањето дали папилома не треба всушност да биде папилом.)

Сите примери што се наведени погоре сме ги среќавале во сите три варијанти: алфа вирус, алфавирус и алфа-вирус. И повторно, во недостиг на терминолошки речник, се одлучуваме за форми што функционираат според јазичните правила што важат за општата нестручна лексика. Тоа значи дека слеано ќе се пишуваат формите чиј прв дел има форма на префикс (полиовирус, хепатовирус), бидејќи сите префикси се пишуваат слеано со основата. Формите чиј прв дел е збор што може да стои и самостојно се поврзуваат со цртичка (алфа-вирус, херпес-вирус, хуман папилома-вирус).

Како грешки што треба итно да се исфрлат од медицинската стручна литература се и некои нелогични зборовни поврзувања:

Пациентот е дијагностициран со мозочен удар.

Некои луѓе се асимптоматски.

Протеинската содржина е со нормално ниво.

Дијагностицирана може да биде само болеста, а пациентот може да има дијагноза, да му е поставена дијагноза. Луѓето не може да бидат ни симптоматски ни асимптоматски, таква може да биде само болеста, а луѓето може да имаат или да немаат симптоми. Одредена течност, материја или нешто друго може да содржи протеини, т.е. во својата содржина да вклучува и протеини, но нормално или зголемено ниво може да има количеството протеини или протеинското количество.

Примерите треба да гласат:

На пациентот му е поставена дијагноза мозочен удар.

Мозочен удар е дијагностициран кај пациентот.

Кај некои луѓе не се јавуваат симптоми.

Болеста е асимптоматска кај некои луѓе.

Протеинското количество/количеството протеини е со нормално ниво.

Отиде во продавница, купувајќи млеко

2011-01-28T11:11:00.006+01:00

Глаголскиот прилог во македонскиот јазик се образува од глаголи од несвршен вид и со додавање на суфиксот -јќи. Тој е нелична глаголска форма, што значи дека не може да се менува по лица и ја има истата форма за сите лица.

шета – шетајќи

пее – пеејќи

учи – учејќи

Забелешка: Не заборавај дека и ќ е буква/глас во македонската азбука, па примерите од типот шетајки, пеејки, учејки ќе бидат погрешно напишани зборови според правописот.

Глаголскиот прилог се прави исклучиво од несвршени глаголи, а секој обид да се направи од свршен глагол е нелогичен и неточен. Па, така примерите од типот прошетајќи, прочитајќи, видувајќи се неприфатени.

Негацијата со глаголскиот прилог се пишува разделено, но за тоа веќе пишувавме во еден од претходните постови.

Глаголскиот прилог се употребува за да покаже исто дејство, кое е паралелно и рамноправно на тоа во главната реченица.

Примери:

Шетав низ паркот и ја видов твојата пријателка.

Шетајќи низ паркот, ја видов твојата пријателка.

Читав книга и заспав.

Читајќи книга, заспав.

Марија слуша музика и си потпевнува.

Марија потпевнува, слушајќи музика.

Но, сепак, во практиката глаголскиот прилог е извор на многу правописни грешки, бидејќи не е форма што се употребува во секојдневниот говор, па луѓето често погрешно го применуваат кога сакаат да му дадат тежина на својот стил, т.е. да звучат посериозно, постручно или да се изразат на повисок стил. Грешките произлегуваат кога со глаголскиот прилог се предава дејство кое реално не е рамноправно со дејството од главната реченица. Најчесто таквите дејства се во причинско-последичен однос или се временски последователни.

Примери:

Задоцни на работа, успивајќи се.

Отиде во продавница, купувајќи млеко.

Треба:

Задоцни на работа, зашто се успа.

Отиде во продавница за да купи млеко.

Отиде во продавница и купи млеко.

Грешки се случуваат и кога дејството го вршат различни субјекти во примерите од типот:

Марија уживаше во прекрасниот ден и во синото небо, осветлувајќи го сонцето.

Во примерот напишан на ваков начин излегува дека Марија го осветлува небото, што реално не е така, бидејќи сонцето го прави тоа.

Примерот би требало да гласи:

Марија уживаше во прекрасниот ден и во синото небо, кое го осветлуваше сонцето.

Погрешна употреба на глаголскиот прилог има и во следниот пример:

Почетната цел на акцијата е да се спречи повторно собирање во паркот, отстранувајќи ги клупите од него.

да се спречи - безлично употребена пасивна форма

отстранувајќи - нејасно е кој го врши дејството

Примерот би требало да гласи:

Почетната цел на акцијата е да се спречи повторно собирање во паркот, со отстранување на клупите од него.

Кој е крив за „Орканските ’височини’“?

2011-01-24T00:40:00.008+01:00

Омилена книга ми е „Оркански височини“.

Ваквата изјава едноставно не може (по којзнае кој пат) да не ни ги спои жичките, не толку поради тоа што важната личност со читање стигнала „дури“ до Емили Бронте (а мисли дека е спремна за Нобелова награда), туку од неколку јазични причини. А најмногу поради тоа што овој галактички бесмислен превод што беше пуштен пред неколку години во јавноста толку навлезе во свеста на луѓето, што сега тие се убедени дека така треба.

Ако сѐ уште не ти е јасно за што зборуваме, еве појаснување. Оригиналниот наслов на многу познатото дело на средната од сестрите Бронте е Wuthering Heights, објавено пред повеќе од век и пол. На овие простори многу добро и од многу одамна е познато како Оркански висови.

Ако пак не е јасно, еве ја суштината на проблемот:

вис = планински врв

височина = растојание од земјата до одредена точка во вертикала

Да, точно е дека во одреден контекст, зависно од стилот на авторот, двата збора може да бидат и синоними. Проблемот произлегува, пред сѐ, од фактот што сосема соодветен превод на македонски на ова дело постоеше пред некој мудрец да реши да ја преобјави книгата (беше дистрибуирана преку дел од дневните весници; за жал, немаме точни податоци за преведувачот, лекторот и за тоа кој ја издава) и да го „исправи“ насловот што го „згрешиле“ генерации претходно (или може едноставно не му се допаѓал).

Тоа му доаѓа исто како некој да реши да ја преобјави „За кого бијат камбаните“ на Хемингвеј (For Whom the Bell Tolls) и да ја крсти „За кого ѕвони ѕвоното“. Или да реши дека „Предвечерје“ е подобар наслов од „Спроти новите дни“ на Тургењев (Накануне). Можеби ваквите преводи би биле сосема во ред ако зборуваме за некое дело што првпат се преведува на македонски. Тогаш, одговорноста за преводот паѓа на екипата што го подготвува - преведувач, лектор, уредник, издавач... Но, да решиш да преименуваш дело што веќе е општо познато е навистина неодговорен и бесмислен потег.

Бидејќи новата „подобрена“ верзија беше масовно дистрибуирана и рекламирана, новиот превод масовно и допре до јавноста. Ефектот? Стигматизирање на уште еден збор (вис) како немакедонски и неподобен. Дури и да не се каже тоа јавно, со промената на нешто што било општо познато и што треба да е фиксно, како што е наслов на светски познато дело, во потсвеста на луѓето се создава токму такво мислење. Да не знаеш дали да плачеш или да се смееш кога ќе ти го постават прашањето: „Па нели ’вис’ е српски?“ (?!). И уште еден, задоцнет ефект - кога новите генерации што научиле дека треба да велат „височина“, а не „вис“, ќе пораснат доволно за да ја отворат устата, ќе почнат да цивкаат како им е сиромашен јазикот и како им е полесно да се изразат на англиски (?!).

За среќа, преведувачки небулози од ваков калибар се случуваат поретко, но затоа цела низа издавачки куќи работат без лектор, па и покрај тоа што насловот можеби е во ред, уште по првата прочитана страница ќе те тресне од земја јазикот на содржината меѓу кориците (во коментари чекаме примери што тебе ти го расипале уживањето во читањето).

Хорор-преводи во филмовите, и на самото сценарио и на насловите, се многу почести во практиката. Тука нема да се задржиме на правописно погрешните наслови како „Денот после утрешнината“ наместо „Денот по утрешнината“ (The Day After Tomorrow - ако уште не ти е јасна разликата меѓу после и по, погледни тука). Нема да ги коментираме ни примерите како што е „Единаесетмината на океанот“ наместо „Единаесеттемина на Оушн“ (Ocean's Eleven - Оушн е презиме), бидејќи, за среќа, тие предизвикуваат само смеење/одбивност кон туѓата глупост, а ретко влегуваат во општа употреба (и за ова чекаме примери во коментарите).

Забелешка: Членот на броевите што ја содржат партикулата -мина се пишува по бројот, а пред партикулата. Точната форма е единаесетТЕмина, а не единаесетминаТА.

Генерално, кај филмовите ситуацијата е поалармантна, бидејќи пиратеријата цвета, а филмови преведува кој ќе стигне, без контрола, и притоа лектор речиси никогаш не ги погледнува преводите пред да бидат пуштени во јавноста. Сепак, ќе го издвоиме само, можеби, најневеројатниот, „Кршенгрб Планина“ или „Кршогрб Планина“, кој во овие форми се влечкаше и по некои медиуми додека беше актуелен. Јасно е дека станува збор за оскаровецот „Броукбек Маунтин“ или, ако повеќе ти се допаѓа, „Планината Броукбек“ (Brokeback Mountain). За топонимите веќе зборувавме, па повеќе на таа тема можеш да пронајдеш тука). Немаме што да додадеме на тоа.

И на крај, не се само преводите на книги и филмови извор на бесмислени преведувачки грешки. Една таква веќе беше наведена во коментарите на овој блог, употребата на скратеницата ХАСАП, која не значи ништо, наместо оригиналот ХАЦЦП. Погрешната форма речиси неповратно е пуштена во јавност и не можеме да ги замислиме напорите што би биле потребни за таа целосно да се избие од свеста на луѓето. Објаснувањата за потеклото и за значењето може да ги најдеш во дискусијата што почнува тука.

Наместо резиме, уште еднаш ќе потсетиме дека секој што го употребува јазикот јавно носи и општествена одговорност. Ова особено важи за преведувачите, издавачите и за медиумите, бидејќи многу често имаат можност први да го пуштат во употреба преводoт на некој поим. Што да се прави во недостиг на одговорност? Прво, да се спроведува без отстапки Законот за употребата на македонскиот јазик и да се казнува секој што ќе објави нелекториран материјал, како и секој што се нафаќа да врши преведувачка или лекторска работа без да е компетентен за тоа. Второ, конечно да се подели предметот Македонски јазик и литература, на Македонски јазик и Македонска литература. И да се обрне сериозно внимание на процесот на описменување на новите генерации воопшто, без оглед кон која професија ќе се насочат. Меѓу другото, тоа значи и воведување предмет Македонски јазик во текот на целокупното студирање, на сите факултети.